کارشناسها در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» قطعی و وصلیهای اخیر شبکه را بررسی کردند؛
اختلال منطقهای در اینترنت
این اختلالها که به نظر میرسد نتیجه هوشمندانه و چندسطحی شبکه اینترنت کشور و نه نقص فنی است، موجب اختلال برخی پروتکلها مانند اوپنویپیان، L۲TP و WireGuard هم شدهاند. ارزیابی کارشناسها و کنشگران اینترنت نیز نشان میدهد که نمیتوان از وضعیت فعلی اینترنت این را استنباط کرد که تغییر فنی جدید در فیلترینگ رخ داده؛ بلکه اختلالها بیشتر منطقهای و اپراتوری هستند و هدف اصلی، کنترل دسترسی به اینترنت و ویپیانهاست.
محدودیتهای هوشمند و هدفمند
در هفتههای اخیر اینترنت ایران با اختلالهای گسترده و ناپیوستهای مواجه شده که بسیاری از کاربران را با کندی، قطعی مقطعی و مشکلات دسترسی به ویپیانها روبهرو کرده است. برخی کارشناسان میگویند این وضعیت نه نتیجه یک مشکل فنی تازه، بلکه تصمیمی هوشمندانه و مدیریتشده است تا دسترسی به اطلاعات و ارتباطات بدون قطعی کامل کل شبکه کنترل شود. این اختلالها اغلب منطقهای و اپراتوری است و تجربه کاربران را ناهمگن و فرسایشی کرده است. سعید سوزنگر، کارشناس شبکه نیز در این خصوص به « دنیای اقتصاد» توضیح داد:
«در حال حاضر پروتکل UDP که یکی از روشهای اصلی انتقال اطلاعات است، روی اکثر اپراتورها فعال نیست. آیپیای که پیشتر بخش زیادی از ترافیک موبایل را پوشش میداد و حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد از آن را شامل میشد، اکنون دیگر در دسترس نیست و پروتکلهای VPN مبتنی بر UDP شناسایی شده و با اختلال گسترده مواجه هستند.» او درباره اینکه اختلالها بیشتر روی اینترنت همراه است یا اینترنت ثابت مطرح کرد: «واقعیت این است که بیشتر اختلالها مربوط به اینترنت همراه بوده، هرچند اینترنت خانگی نیز کاملا بیتاثیر نبوده است.» از نظر حامد بیدی نیز، وضعیت فعلی اینترنت در کشور ادامه همان رویکردی است که اینترنت را بهمثابه یک تهدید میبیند و هر بار با هوشمندی بیشتری نسبت به اعمال محدودیتها اقدام میکند.
او در این خصوص به «دنیای اقتصاد» توضیح داد: «این روزها اختلالهای اینترنت در سطوح مختلف اعمال میشوند. در سطح جغرافیایی اینگونه است که برخی شهرها و مناطق با اختلال مواجهاند. در سطح شبکه نیز، وضعیت اینگونه است که دسترسی کاربران به اینترنت بینالمللی محدود شده و شبکه ملی اطلاعات جایگزین آن میشود. در نتیجه، کاربران همچنان به پلتفرمهای داخلی دسترسی دارند، اما استفاده از وبسایتها و شبکههای اجتماعی خارجی محدود میشود و ویپیانها نیز دچار اختلال میشوند.» به گفته این کارشناس، اختلالهای اخیر شامل محدودیت در پورتها و پروتکلهای ویپیان، بهصورت مقطعی یا دائمی، هستند و باعث از کار افتادن بسیاری از سرویسها میشوند.
از نظر آرین اقبال، کارشناس شبکه نیز تغییر اساسی در نحوه عملکرد تصمیمگیران در زمینه مدیریت اینترنت مشاهده نمیشود و روند فعلی، ادامه همان سیاستهایی است که پیشتر در دورههای مختلف اعمال شده بود. او در این خصوص به «دنیای اقتصاد» توضیح میدهد: «هدف اصلی این تصمیمات، کاهش آثار جانبی و بهینهسازی اختلالهاست. پیشتر قطع کامل اینترنت موجب ایجاد اثرات منفی گسترده در بخشهای اقتصادی، امنیتی و روانی میشد، از این رو تصمیم گرفته شد روشها دقیقتر، منطقهای و هدفمندتر شوند. بهتدریج، روندها پیچیدهتر شده و اختلالها بهگونهای اعمال میشوند که در مناطق خاص، دسترسی کاربران محدود شود، اما کسبوکارها و خدمات حیاتی تا حد امکان آسیب نبینند.» به گفته این کارشناس، اختلالهای اخیر اینترنت شامل قطع اینترنت منطقهای به جای سراسری، تمرکز روی پروتکلها و سرویسهای خاص مانند ویپیانها و شبکههای اجتماعی، اعمال فشار بیشتر در شرایط بحرانی و تفکیک اینترنت موبایل و ثابت برای محدودیتهای هوشمندانهتر است.
تعادل میان محدودسازی ویپیان و حفظ خدمات حیاتی
اقبال در خصوص وضعیت فنی شبکه اینترنت نیز توضیح داد: «در بخش فنی، تلاش شده تا اختلال روی ویپیانها دقیقتر و هدفمندتر اعمال شود. ترافیک ویپیان به دلیل رمزنگاری، برای سیستم فیلترینگ غیرقابل تشخیص است و به همین دلیل اغلب کار میکند. با این حال، امکان مسدود کردن تمام ترافیک رمزنگاریشده وجود ندارد، زیرا بخش بزرگی از اینترنت امروز مبتنی بر ارتباطات امن است. از اوایل دهه ۲۰۰۰، رمزنگاری بهطور گسترده در پروتکلهای اینترنتی تعبیه شده و اکثر ارتباطات روزمره بهویژه HTTP و HTTPS بهصورت امن برقرار میشوند. اگر قرار باشد همه ترافیک رمزنگاریشده مسدود شود، عملا اینترنت غیرقابل استفاده خواهد شد.» او همچنین ادامه داد: «فیلترینگ بهجای محتوای رمزگذاریشده، بر شناسایی «اثر انگشت» پروتکلها متمرکز است. هر پروتکل الگوهای مشخصی در بستههای داده دارد؛ از جمله اندازه بستهها، ترتیب ارسال یا بایتهای ابتدایی.
با شناسایی این الگوها میتوان تشخیص داد که یک ارتباط متعلق به کدام پروتکل است. پروتکلهایی مانند WireGuard یا OpenVPN به دلیل شناسایی ساده، آسیبپذیرترند و به راحتی محدود میشوند. اما این پروتکلها همیشه و بهطور کامل مسدود نمیشوند؛ زیرا ویپیانها ابزارهایی حیاتی برای تامین امنیت ارتباطی بانکها، سازمانها، شرکتها و زیرساختهای فنی هستند. بدون ویپیان، دادهها در اینترنت عمومی آسیبپذیر میشوند و روشهای جایگزین مانند ایزولهسازی شبکهها پرهزینه و ناکافی است. در عمل، سیاست محدودسازی ویپیانها مبتنی بر ایجاد توازن میان جلوگیری از استفاده غیرمجاز و حفظ عملکرد خدمات حیاتی است.»
به گفته این کارشناس، اختلالها بهطور کامل اعمال نمیشوند تا زیرساختها و خدمات ضروری مانند مراکز داده، CDNها و سرویسهای بینالمللی با مشکل مواجه نشوند. همچنین، محدودیتها بهصورت منطقهای و اپراتوری اعمال میشوند؛ ابتدا اپراتورهای پرکاربر مانند ایرانسل و همراه اول تحت تاثیر قرار میگیرند و سپس محدودیتها به اپراتورهای کوچکتر یا مناطق کممصرف منتقل میشود. این الگوی تدریجی و هدفمند، از تجربههای پیشین مانند قطع کامل اینترنت در زمان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه یا سال ۱۳۹۸ نشأت گرفته است.
در مجموع، از ارزیابی کارشناسها به نظر میرسد که آنچه این روزها در اینترنت ایران مشاهده میشود، چیز جدیدی در حوزه فیلترینگ نیست. کارشناسها بر این باورند که وضعیت فعلی اینترنت یک تصمیم دیرینه است که میزان شدت محدودیت، طول مدت آن و پذیرش تبعات اقتصادی، علمی و اجتماعی آن توسط سیاستگذاران تعیین میشود و نه با نوآوری یا تغییر ساختاری در سیستم فیلترینگ. در نتیجه، وضعیت این روزهای اینترنت بیانگر اعمال کنترل دقیق و هوشمندانه دسترسیهاست، بدون آنکه کل شبکه بهطور کامل مختل شود
