آیا گلوگاه انرژی و تراشه، موتور رشد جهانی را خاموش میکند؟
شوک جنگ به رویای هوش مصنوعی
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی: رونق خیرهکننده هوش مصنوعی در سه سال گذشته، به یکی از پیشرانهای اصلی تجارت جهانی، سرمایهگذاری و جهش بازارهایسهام تبدیل شده است.
شرکتها و دولتها با فرض دسترسی پایدار به انرژی ارزان و زنجیره تامین روان، صدها میلیارد دلار به توسعه زیرساختهای این فناوری اختصاص دادهاند؛ اما تشدید درگیریها در خاورمیانه، بهویژه تنشهای مرتبط با ایران، اکنون این فرض کلیدی را زیر سوال برده و نشان داده است که اقتصاد هوش مصنوعی بیش از آنچه تصور میشد به گلوگاههای ژئوپلیتیک وابسته است.
در هفتههای اخیر، با افزایش ریسکهای امنیتی در مسیرهای انرژی،قیمت نفت و گاز نوسانات شدیدی را تجربه کرده و بیم اختلال در تنگه هرمز—شاهراه انتقال حدود یکپنجم انرژی جهان—دوباره به کانون توجه بازگشته است.
همزمان، برخی خطوط کشتیرانی و بیمهگران هزینههای خود را افزایش داده یا مسیرهای جایگزین را بررسی میکنند؛ تحولاتی که بهطور مستقیم هزینه تولید و حمل تراشهها را بالا میبرد. این در حالی است که دادههای جدید از بازارهای انرژی نشان میدهد رقابت اروپا و آسیا برای جذب محمولههای LNG شدت گرفته و همین موضوع فشار مضاعفی بر قیمتها وارد کرده است.
براساس گزارش روزنامه فایننشال تایمز، زنجیره تامین تراشه که ستون فقرات اقتصاد هوش مصنوعی محسوب میشود، بهشدت به واردات انرژی و مواد شیمیایی از خاورمیانه وابسته است. کشورهایی مانند کرهجنوبی و تایوان که قلب تولید نیمههادی جهان هستند، بخش عمده انرژی خود را ازمسیرهایی تامین میکنند که از تنگه هرمز عبور میکند.
شرکتهایی مانند سامسونگ و TSMC که سهم غالبی در تولید حافظه و تراشههایپیشرفته دارند، در صورت تداوم اختلالات انرژی با افزایش هزینه و حتیکاهش تولید مواجه خواهند شد.
وابستگی تنها به انرژی محدود نیست. مواد حیاتی برای تولید تراشه نیز در معرض ریسک قرار دارند. گاز هلیوم که برای خنکسازی ویفرهایسیلیکونی ضروری است، تا حد زیادی از کشورهای خلیج فارس تامین میشود.
همچنین، گوگرد و برم که در فرآیندهای پاکسازی و حکاکی تراشهها استفاده میشوند، از مسیرهایی عبور میکنند که اکنون با نااطمینانی ژئوپلیتیک روبهرو هستند. این ترکیب از ریسکها، به معنای افزایش هزینه و کاهش انعطافپذیری کل زنجیره تولید است.
در سوی دیگر، اقتصاد مراکز داده بهعنوان زیرساخت اصلی هوش مصنوعی نیز در حال تغییر است. در آمریکا، بخش بزرگی از انرژیاین مراکز از گاز طبیعی تامین میشود. اما با افزایش صادرات LNG به اروپا و آسیا، قیمت انرژی در داخل آمریکا نیز تحت فشار قرار گرفته است. از آنجا که برق تا نیمی از هزینههای عملیاتی مراکز داده را تشکیل میدهد، هر افزایش قیمتی میتواند سودآوری پروژههای هوش مصنوعی را کاهش دهد و حتی برخی سرمایهگذاریها را غیراقتصادی کند.
همزمان، اختلالات لجستیکی نیز به مشکلات دامن زده است. محدودیتدر برخی هابهای حملونقل هوایی و دریایی باعث شده تحویل ویفرها و تجهیزات حساس با تاخیر مواجه شود. این در حالی است که صنعت تراشه بهشدت به زمانبندی دقیق و زنجیرههای «در لحظه» وابسته است؛ هر وقفهای میتواند به اثر دومینویی در تولید جهانی منجر شود.
با این حال، موجودی ذخایر انرژی و مواد اولیه فعلا بهعنوان ضربهگیرعمل میکند. برخی تولیدکنندگان تراشه گزارش دادهاند که برای چند ماه ذخیره هلیوم در اختیار دارند و واردکنندگان LNG نیز بخشی از نیازخود را از قبل تامین کردهاند. اما این حاشیه امن محدود است و در صورت تداوم بحران، بهسرعت تحلیل خواهد رفت.
سناریوی بدبینانهتر به بسته شدن یا اختلال طولانیمدت در تنگه هرمز مربوط میشود. در چنین شرایطی، افزایش شدید قیمت انرژی، رقابت برای منابع محدود و سهمیهبندی مواد اولیه میتواند قیمت تراشهها را بهطور قابلتوجهی بالا ببرد. پیامد نهایی، کاهش تولید، افزایش هزینههای فناوری و حتی توقف برخی خطوط تولید خواهد بود. این وضعیت نهتنها به صنعت فناوری بلکه به کل اقتصاد جهانی سرایت میکند.
بازارهای مالی نیز به این ریسکها بیتفاوت نماندهاند. با افزایش نااطمینانی، سرمایهگذاران بهتدریج سناریوهای تورم بالاتر، نرخ بهره بیشتر و کاهش رشد را در قیمتها لحاظ میکنند. در نتیجه،ارزشگذاریهای بالای شرکتهای فناوری که تا حد زیادی بر پایه رشد سریع هوش مصنوعی شکل گرفته، ممکن است تحت فشار قرار گیرد.
حتی در صورت کاهش سریع تنشها، بازگشت به شرایط عادی زمانبر خواهد بود. آسیب به برخی تاسیسات انرژی و اختلال در زنجیرههایتامین به این معناست که عرضه بهسرعت به سطح پیش از بحران بازنمیگردد. بنابراین، شوک اخیر را باید نه یک وقفه موقت، بلکه هشداری جدی درباره شکنندگی زیرساختهای اقتصاد دیجیتال دانست.
جنگ و تنش در خاورمیانه نشان داده است که آینده هوش مصنوعی تنها به پیشرفت فناوری وابسته نیست؛ بلکه به پایداری انرژی، امنیتمسیرهای تجاری و ثبات ژئوپلیتیک نیز گره خورده است. اگر اینگرهها باز نشوند، موتور رشد جهانی که بر پایه هوش مصنوعی شکل گرفته، ممکن است زودتر از انتظار با کاهش سرعت مواجه شود.
