پشیمانی ترامپ؟
برای دههها، سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک)، نفوذ چشمگیری بر بازارهای نفت اعمال کرده و با افزایش یا کاهش تولید از طریق بهکارگیری ظرفیت مازاد، قیمتها را مدیریت و از سهم بازار خود دفاع کرده است.
این نفوذ از مدتها پیش و با برجستهتر شدن نقش آمریکا و سایر اعضای غیراوپک در دهههای گذشته، رو به فرسایش بوده است. سهم اوپک از تولید جهانی نفت از اوج حدود ۵۰ درصد در دهه ۱۹۷۰ به حدود ۳۵درصد در سال گذشته کاهش یافت و در ماه مارس و در پی بسته شدن تنگه هرمز در آغاز جنگ ایران، به حدود ۲۶ درصد سقوط کرد.
امارات متحده عربی، چهارمین تولیدکننده بزرگ این کارتل، هفته گذشته پس از ۶۰ سال از این گروه خارج شد تا استراتژی انرژی خود را فارغ از سهمیههای تولید اوپک دنبال کند، که این امر مستقیما عربستان سعودی و همسایگان حاشیه خلیج فارس آن را به چالش کشید.
ترامپ، که از دیرباز منتقد اوپک بوده، خروج امارات را «عالی» خواند و استدلال کرد که این کار به کاهش قیمت نفت کمک خواهد کرد.
این پیشبینی شاید درست از آب درآید و سیاست خارجی قلدرمآبانه رئیسجمهور آمریکا شاید در نهایت به نابودی این گروه تولیدکننده بینجامد اما یک اوپک ضعیفتر لزوما خبر خوبی برای مصرفکنندگان یا تولیدکنندگان، از جمله خود آمریکا نیست.
منتقد دیرینه
اوپک از دیرباز برای قانونگذاران آمریکایی که این سازمان را به رفتار کارتلی متهم میکنند، نقطه ثقل انتقادها بوده است. ترامپ سالهاست که انتقادهای گزندهای را روانه این گروه کرده است. او در سال ۲۰۱۸ اوپک را به انحصارگری متهم کرد که قیمت نفت را «بهطور مصنوعی بالا» نگه میدارد. پس از بازگشت به قدرت در سال گذشته نیز فشارها بر این گروه را برای پایین نگهداشتن قیمتها تجدید کرد.
امسال، او بسیار فراتر از سخنان تند رفت
یورش برقآسای آمریکا به ونزوئلا در ژانویه به اسارت نیکلاس مادورو، رئیسجمهور دیرپای این کشور و جایگزینی او با دولتی دوستدار واشنگتن منجر شد. دولت ترامپ به سرعت کنترل بخش نفت ونزوئلا را به دست گرفت و بخش اعظم صادرات آن را به سمت آمریکا هدایت کرد و ذخایر عظیم نفتی این کشور را به روی شرکتهای غربی گشود. ونزوئلا، یکی از اعضای موسس اوپک در سال ۱۹۶۰، در دهههای اخیر شاهد کاهش تولید خود به زیر یکمیلیون بشکه در روز بود که نتیجه سوءمدیریت، کمسرمایهگذاری مزمن و تحریمهای آمریکا بود. این مقدار کمتر از ۱ درصد عرضه جهانی است.
اما اکنون انتظار میرود با ورود سرمایه تازه، تولید دوباره افزایش یابد. درحالیکه ترامپ با باقی ماندن ونزوئلا در اوپک مخالفتی نکرده، دشوار است تصور کرد کاراکاس با توجه به نظارت دقیق واشنگتن بر بخش انرژیاش، با محدود کردن تولید تحت سهمیههای اوپک موافقت کند.
خاورمیانه از هم گسیخته شد
حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸فوریه، زنجیرهای بسیار دراماتیکتر را رقم زد و اوپک را از هم گسیخته و عمدتا ناتوان بر جای گذاشت.
تهران ظرف چند ساعت پس از نخستین حملات، تنگه هرمز را مسدود کرد و تقریبا یکپنجم از عرضه نفت و گاز جهان را در داخل خلیج فارس به دام انداخت.
در طول ۴۰ روز درگیری فعال، دهها تاسیسات انرژی در سراسر خلیج فارس هدف قرار گرفتند، از جمله نفتکشها، میادین نفت و گاز، پالایشگاهها، خطوط لوله و پایانههای ذخیرهسازی.
بسته شدن تنگه و درگیریها، تولیدکنندگان را وادار کرد حدود ۱۰میلیون بشکه در روز تولید را متوقف کنند، درحالیکه عربستان سعودی و امارات بخشی از تولید خود را به بنادر خارج از خلیج فارس منحرف کردند.
واشنگتن در اواسط آوریل محاصره خود را اجرایی کرد، درحالیکه تلاشهای آمریکا برای شکستن محاصره ایران تاکنون کار چندانی برای احیای تردد از این آبراه باریک انجام نداده است.
عمده کشورهای اوپک، عربستان سعودی، امارات، کویت و عراق، خود را از مسیر اصلی صادراتی، ظرفیت مازاد قابل استفاده و انعطافپذیری عملیاتی محروم یافتند. به بیان ساده، آنها عملا در برابر بزرگترین شوک نفتی تاریخ ناتوان بودند.
این امر به نوبه خود، راه را برای صنعت عظیم نفت و گاز آمریکا که اکنون بزرگترین تولیدکننده جهان است، هموار کرد تا صادرات خود به آسیا و اروپا را به سرعت افزایش دهد و سهم بازار و نفوذ اوپک را بیش از پیش فرسایش دهد.
موقعیت آمریکا تقویت شده، اما صنعت نفت این کشور توسط نیروهای بازار هدایت میشود. این صنعت معادلی برای ظرفیت مازاد اوپک جهت متعادلسازی بازار ندارد.
در غیاب یک اوپک قدرتمند، ترامپ شاید این محیط جدید را بسیار دشوارتر از آنچه انتظار داشت، مدیریتپذیر بیابد.
کاستن از شوکها
اوپک از دیرباز نقشی مرکزی در تثبیت بازارهای نفت ایفا کرده و با استفاده از حجمهای بزرگی از ظرفیت مازاد کمهزینه، که عمدتا در خلیج فارس متمرکز است، از ضربه جنگها و رویدادهای رخداده کاسته است.
این سازمان همچنین در زمان عرضه مازاد، بهویژه در آغاز پاندمی کووید-۱۹، موثر واقع شد. ترامپ شخصا در آوریل ۲۰۲۰ از محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان، خواست تولید را کاهش دهد و فشار بر تولیدکنندگان آمریکایی را کم کند. ظرف چند روز، اوپکپلاس بزرگترین کاهش تولید تاریخ خود را اعلام کرد.
بدون مدیریت موثر بازار توسط اوپک، بازارهای نفت با نوسانات بیشتر و ضربهگیرهای کمتری برای مقابله با اختلالاتی روبهرو خواهند شد که با افزایش تنشهای ژئوپلیتیک، محتمل است فراوانتر شوند.
برای کشورهای تولیدکننده، از جمله آمریکا، این امر احتمالا به چرخههای رونق و رکود مکررتر، هزینههای عملیاتی بالاتر برای شرکتهای نفتی و در نهایت، قیمتهای بالاتر و بیثباتتر در پمپ بنزینها تبدیل خواهد شد.
سایهای از گذشته خود
هنوز زود است که اوپک را مرده اعلام کنیم. ریاض تقریبا بهطور قطع در ماههای آینده به دنبال تثبیت این گروه خواهد بود و برای بازتحمیل اقتدار خود، بیش از پیش به اتحاد با روسیه تکیه خواهد کرد.
با این حال، از نظر سیاسی، جنگ علیه ایران اوپک را از هم پاشیده است. بمباران زیرساختهای حیاتی انرژی متعلق به اعضای دیگر اوپک، بهویژه عربستان سعودی، همراه با بسته شدن تنگه هرمز که روزگاری غیرقابل تصور بود، شکافهای عمیقی را در درون این گروه ایجاد کرده که بهبودشان شاید سالها طول بکشد؛ اگر اصلا بهبود یابند.
نکته قابلتوجه در نشست روز یکشنبه اوپکپلاس که شامل روسیه نیز میشود، اعلام افزایش نظری سهمیهها نبود. نکته قابلتوجه، غیبت امارات بود.
اوپک، آنگونه که جهان برای مدتی طولانی میشناخت، دیگر وجود ندارد. ترامپ و دیگران شاید در نهایت از این بابت پشیمان شوند.
* رویترز
