سلطه دلار آمریکا ریشهای عمیقتر از نفت دارد
منشأ سلطه دلار چیست؟
اکونومیست در تازهترین گزارش خود، به یکی از بحثبرانگیزترین روایتهای اقتصاد گریز زده است. به گفته ی تحلیلگران این تصور که قدرت جهانی دلار بر پایه نفت و پترودلار بنا شده است، چندان توجیه پذیر نیست. ابراهیم عویس زمانی که اقتصاددانی جوان در وزارت صنعت مصر بود، به مقامهای بالادستی هشدار داد که تمرکز بیش از حد فعالیتهای صنعتی در قاهره و اسکندریه میتواند پیامدهای زیانباری داشته باشد. او بعدها نیز ادعای پوشالی جمال عبدالناصر را به چالش کشید که میگفت مصر قادر است «از سوزن تا موشک» همهچیز را در داخل تولید کند. حال آنکه در عمل، هیچیک را بهدرستی نمیساخت. همین صراحت و بیپروایی عویس سبب شد ترک کشور برای او آسان، اما بازگشت دشوارتر شود.
در ادامه در سال ۱۹۷۴، زمانی که عویس در دانشگاه جورجتاون واشنگتن تدریس میکرد، توجه خود را به نوع دیگری از تمرکز خطرناک معطوف کرد: انباشت سریع دلارهایی که با شتابی فراتر از ظرفیت مصرف، در اختیار صادرکنندگان نفت خلیج فارس قرار میگرفت. او در سخنرانی ماه مارس همان سال اعلام کرد: «میخواهم اصطلاح تازهای معرفی کنم: پترودلار.» همین جمله کافی بود تا این واژه برای همیشه با نام او پیوند بخورد. پترودلارها که ابتدا تهدیدی برای آمریکا و دیگر واردکنندگان نفت تلقی میشدند، بعدها نجاتدهنده دلار و ستون فقرات قدرت مالی آمریکا شدند. در پایان سال ۱۹۷۴، وزارت خزانهداری آمریکا با این توافق موافقت کرد که بانک مرکزی عربستان بتواند بهصورت محرمانه و خارج از مزایدههای معمول، اوراق خزانه آمریکا را بخرد. همزمان شرکت ملی نفت عربستان، آرامکو، تصمیم گرفت فقط دلار بپذیرد و پوند را از معاملات خود حذف کند.
قیمتگذاری نفت با دلار، تقاضای جهانی برای ارز آمریکا را تثبیت کرد و سرمایهگذاری درآمدهای نفتی در داراییهای دلاری، فضای مالی شگفت انگیزی را در اختیار واشنگتن گذاشت. با این حال اکنون جنگ در ایران تردیدهای تازهای بر سر رژیم پترودلار ایجاد کرده است. بزرگترین مشتریان نفت خلیج فارس دیگر در غرب نیستند؛ بلکه آسیا مقصد اصلی آنها است. چین مدتهاست بهای نفت ایران را با یوآن میپردازد. این کشور حتی خرید برخی کالاها را با یوآن دیجیتال آزمایش کرده است. روسیه و هند نیز در تلاشاند تجارت نفت خود را با پول ملی تسویه کنند. بر پایه همین روند، مالیکا ساچدوا از دویچهبانک در ماه مارس استدلال کرد که جنگ با ایران میتواند محرک فرسایش سلطه پترودلار و آغاز عصر پترویوآن باشد.
پترویوآن، جایگاه آمریکا را تهدید نمیکند
امروزه شمار زیادی از شرکتها و کشورها مایلاند گزینهای غیر از دلار برای پرداخت نفت داشته باشند، حتی اگر در بیشتر معاملات همچنان از دلار استفاده کنند. برخی قراردادها ممکن است بهدلیل عمق بازارهای آتی همچنان با دلار قیمتگذاری شوند اما با ابزارهای دیگر مانند یوآن دیجیتال تسویه شوند. ارز چین بهواسطه حجم بالای واردات نفت این کشور میتواند بهتدریج جای پای خود را محکمتر کند؛ با این حال تصور اینکه سهم یوآن از معاملات کالایی در پنج سال آینده از اعداد تکرقمی فراتر رود، دشوار است.
ساچدوا معتقد است قیمتگذاری نفت لنگر حیاتی سلطه بالای دلار است، چرا که شرکتها نفت را با دلار میخرند. درنتیجه طبیعی است که صادرات خود را نیز با دلار قیمتگذاری کنند تا در برابر نوسانات ارزی پوشش ریسک داشته باشند. اگر دلار گران یا ارزان شود، اثر آن بر هزینههای دلاری (مثل نفت) با اثر آن بر درآمدهای دلاری خنثی میشود. اما این استدلال فرض میکند قیمت نفت به اندازه قیمت سایر کالاها انعطافپذیر نیست. در واقعیت، نفت و دیگر کالاهای بورسی بهطور مداوم برای انعکاس نوسانات ارزی و نیروهای بازار بازقیمتگذاری میشوند. اگر دلار تضعیف شود، قیمت نفت معمولا بالا میرود. اگر شرکتها نتوانند قیمت صادرات خود را همزمان بالا ببرند، این پوشش طبیعی ریسک چندان به کارشان نمیآید. بنابراین نفت احتمالا توضیح نمیدهد چرا تعداد زیادی از شرکتها محصولات خود را با دلار فاکتور میکنند. اگر هدف پوشش ریسک هزینههای ورودی باشد، شرکتها بیشتر به نهادههای تخصصیتر مثل قطعات و اجزای صنعتی نگاه میکنند که قیمتهای چسبندهتری دارند.
نفت همچنین تسلط داراییهای دلاری را توضیح نمیدهد. هرچند در دهه ۱۹۷۰ اوراق خزانه و سپردههای دلاری (در داخل و خارج آمریکا) بخش بزرگی از پول نفت را جذب کردند، اما آن مازادها دوام نیاوردند. تا سال ۱۹۸۶، عویس از مشکل پترودلارهای رو به کاهش مینوشت و تا سال ۲۰۰۰، مازاد حساب جاری عربستان کاملا با کسریهای بعدی خنثی شده بود. این کشور پیش از بحران مالی جهانی بار دیگر از باد موافق قیمت نفت بهرهمند شد اما در سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، کسری حساب جاری دوباره بازگشت به طوری که سال گذشته، مجموع مازاد کشورهای صادرکننده نفت از جمله نروژ و روسیه، تنها ۲۰۰میلیارد دلار بود. این در حالی است که مازاد تولیدکنندگان آسیای شرقی 1.5 تریلیون دلار برآورد میشد.
گروگان دلاری
پترودلارهایی که عویس در سال ۱۹۷۴ توصیف میکرد، امروز دیگر دلیل اصلی سلطه دلار نیستند و صادرکنندگان نفت نیز احتمالا تعیینکننده سرنوشت نظام پولی جهان نخواهند بود. با این حال، جنگ با ایران کمکی به تقویت جایگاه دلار نمیکند. ماجراجوییهای ژئوپلیتیک آمریکا و استفاده تهاجمی از تحریمهای مالی، کشورهای بیشتری را به فکر استفاده از مسیرهای پرداخت جایگزین و ذخایر ارزش دیگر انداخته است. عویس بیش از نیم قرن پیش در سخنرانیاش هشدار داده بود که آمریکا ممکن است برخلاف ادعای وفاداریاش به اصول بازار آزاد، داراییهایی را که در قلمرو قضاییاش قرار دارند مسدود یا مصادره کند. او این داراییها را سرمایه گروگان نامید و به گفته ی اکونومیست، همین ایده احتمالا تعیینکننده سرنوشت دلار در سالها و دهههای آینده خواهد بود.
