از ترکیه و مصر تا قطر و عربستان در تلاشند ایران و آمریکا به میز مذاکره بازگردند؛
دیپلماسی پشت دیوار جنگ
در شرایطی که سایه جنگ بر فراز منطقه گسترده شده و تهدیدهای آمریکا و اعلام آمادگی ایران برای پاسخ قاطع به هرگونه تعرض ادامه دارد، ترافیک تماسها با مقامات سیاسی و دیپلماتیک ایران ظرف ساعات گذشته تشدید شده است. از ترکیه و مصر تا قطر و عربستان در تلاش هستند تهران و واشنگتن را از مسیر کنونی خارج کنند و مجددا به میز مذاکره بازگردانند؛ البته بدون اینکه پای یک طرح مشخص برای برونرفت از این وضعیت در میان باشد.
در این چارچوب، سید عباس عراقچی، وزیر خارجه، اعلام کرده که وی نه تنها اخیرا تماسی با استیو ویتکاف، نماینده رئیسجمهور آمریکا، نداشته بلکه ایران نیز هیچ تقاضایی برای مذاکره نداشته است. این در حالی است که طی هفتههای گذشته بارها از سمت مقامات آمریکایی اعلام شد که تماسهایی بین عراقچی و ویتکاف برقرار است یا ایران خواستار مذاکره شده است. در این بین و با وجود اینکه از سمت تهران و واشنگتن گشایشی در جهت بهبود اوضاع دیده نمیشود اما همسایگان با محوریت کشورهای عربی منطقه شدیدا به تکاپو افتادهاند که بلکه بتوانند مانع از جنگ بین ایران و آمریکا شوند؛ جنگی که احتمالا فقط بین دو کشور نخواهد بود و منطقه را هم در بر خواهد گرفت. این در حالی است که کشورهای حوزه خلیجفارس که برنامههای توسعه را در دستورکار خود دارند، بدترین گزینه برایشان ناامنی و بیثباتی در منطقه است. همچنین متحدان قدرتمند عربِ خلیجفارسِ رئیسجمهور ترامپ از تبعات یک حمله احتمالی آمریکا به ایران هراس دارند و برخی از آنها بهطور علنی و غیرعلنی در حال لابی با دولت او هستند تا بهجای اقدام نظامی، دیپلماسی را انتخاب کند.
تقاضای مذاکره نداشتیم
روز گذشته عباس عراقچی در حاشیه جلسه هیات دولت در جمع خبرنگاران با بیان اینکه در روزهای گذشته تماسی بین من و وتیکاف وجود نداشته است و ما هم تقاضای مذاکره نداشتهایم، گفت: «البته کشورهایی به عنوان واسطه در حال تلاش و رایزنی هستند که با آنها در تماس هستیم.» وزیر امور خارجه بار دیگر تاکید کرد که اگر آمریکا به دنبال مذاکره است در فضای تهدید نمیتوان از مذاکره صحبت کرد. مذاکره مرام خودش را دارد و باید از موضع برابر و با احترام متقابل انجام شود. عراقچی ادامه داد: «ما با این واسطهها که تلاش میکنند با حسن نیت نقشی را ایفا کنند، در تماس هستیم. ولیکن هنوز تصمیمی گرفته نشده و درخواستی از سمت ما وجود ندارد.»
همزمانی تهدید و دیپلماسی
رئیس دستگاه دیپلماسی در پاسخ به پرسشی درباره همزمانی صحبت از مذاکره و شکلگیری آرایش نظامی پیرامون ایران از سوی آمریکا، تصریح کرد: «در عرصه بینالملل اینها همیشه با هم بودهاند؛ یعنی هم تهدید و هم دیپلماسی. بحث نظامی و دیپلماسی همیشه مطرح بوده و دنبال میشده و هر کدام مسیر خودش را دارد. موضع ما هم دقیقا همین است که اعمال دیپلماسی از طریق تهدید نظامی نمیتواند نتیجهبخش و مفید باشد. اگر میخواهند مذاکره شکل بگیرد، حتما باید تهدید، زیادهخواهی و طرح موضوعات غیرمنطقی را کنار بگذارند.»
فعال شدن کانال اعراب
در ادامه عراقچی در پاسخ به پرسشی درباره اعلام امارات و عربستان سعودی مبنی بر ممانعت استفاده از حریم هوایی این کشورها برای حمله به ایران و تعامل ایران با کشورهای عربی برای جلوگیری از جنگ، یادآور شد: «تماسهای ما با آنان مستمر و مرتب ادامه دارد. سفیرانشان در اینجا در تماس مستقیم با وزارت امور خارجه هستند. من با وزرا در تماس هستم و سهشنبهشب هم با وزیر خارجه قطر صحبت کردم.» در این تماس، دو طرف بر ضرورت تداوم همکاریها و گسترش مناسبات دوجانبه در تمامی زمینههای مورد علاقه مشترک تاکید کردند. وزرای خارجه ایران و قطر همچنین ضمن اشاره به آخرین تحولات منطقهای و بینالمللی، بر ضرورت تداوم تلاشهای دیپلماتیک در جهت حفظ ثبات منطقهای و کاهش تنشها تاکید کردند.
علاوه بر این تماس، محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، روز چهارشنبه در تماس تلفنی با علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، درباره آخرین تحولات و راهحلهای دیپلماتیک برای شرایط منطقه گفتوگو کرد. در واقع قطر از جمله کشورهایی است که تلاش میکنند اوضاع را به حالت مسالمتآمیز بازگردانند؛ این را ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، روز سهشنبه به خبرنگاران گفت. همچنین به گفته فردی که در جریان این گفتوگوها قرار دارد، سلطاننشین عمان - که اغلب نقش میانجی میان ایران و ایالات متحده را ایفا میکند - به دولت ترامپ توصیه کرده است از حمله به ایران خودداری کند. این فرد برای جلوگیری از اخلال در دیپلماسی حساس، به شرط ناشناس ماندن صحبت کرد.
هشدار تهران و ریاض
در عین حال روز گذشته وزرای امور خارجه ایران و عربستان نسبت به پیامدهای تشدید تنش در منطقه هشدار دادند. سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ادامه رایزنیهای دیپلماتیک خود، روز چهارشنبه با فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، به صورت تلفنی گفتوگو کرد. در این تماس تلفنی، وزرای امور خارجه ایران و عربستان ضمن مرور محورهای گفتوگوی مفید رئیسجمهور پزشکیان و ولیعهد عربستان محمد بنسلمان، درباره تحولات منطقهای و بینالمللی تبادل نظر کردند. طرفین ضمن هشدار نسبت به پیامدهای خطرناک هرگونه تشدید تنش در منطقه بر صلح و ثبات منطقه، بر مسوولیت مشترک همه کشورهای منطقه و تشریک مساعی آنها جهت حفظ ثبات و امنیت در منطقه تاکید کردند. این در حالی است که سهشنبهشب محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در گفتوگوی تلفنی با مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرد که این کشور اجازه نخواهد داد از حریم هوایی یا خاک آن برای انجام اقدامات خصمانه علیه ایران استفاده شود.
عربستان در روزهای اخیر دیپلماسی فراگیری را با مقامات ایران و آمریکا در پیش گرفته است، اما شاید مشکل در جایی است که روزنامه سعودی «الشرق الاوسط» به آن اشاره کرده است: ماجرای امروز ایران و آمریکا بزرگتر از حدی است که اعراب بتوانند ورودی داشته باشند. این روزنامه با این حال نوشته است: خطرات برای ما عظیم خواهد بود. بعید است تهران به کشورهای عرب خلیج فارس حمله تلافیجویانه کند، اما غیرممکن هم نیست.
تماس فیدان با عراقچی
هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، نیز در تماس تلفنی با عباس عراقچی، تلاشها برای کاهش تنش را در چارچوب آخرین تحولات منطقهای مورد بررسی قرار داد. به گفته منابع وزارت امور خارجه ترکیه، این گفتوگوی تلفنی با تمرکز بر ارزیابی راهکارهای کاهش تنش در منطقه انجام شد. فیدان پیشتر از آمریکا خواسته بود راه دیپلماسی را بیازماید.
ایران مشکلی برای گفتوگو ندارد
یکی دیگر از کشورهایی که همواره موضع مثبت نسبت به ایران داشته و خواهان میانجیگری بین ایالات متحده و جمهوری اسلامی ایران است، عراق است. در این رابطه فواد حسین، وزیر خارجه عراق، در اظهاراتی تاکید کرد که ایرانیها با گفتوگو برای حل و فصل اختلافات مشکلی ندارند اما آمریکا تاکنون پاسخی به این مساله نداده است. به گزارش انتخاب، وزیر خارجه عراق در گفتوگو با شبکه کُردی روداو گفت: «میانجیگری میان ایران و آمریکا بسیار دشوار است. من به تهران رفتم و دیدگاههای مقامات ایرانی را شنیدم و در عین حال با طرف آمریکایی نیز گفتوگو داشتم.» وی افزود: «مشکل اصلی در حال حاضر نبود ارتباط مستقیم است. شاید پیامهایی رد و بدل شود اما هیچ نشستی وجود ندارد. بدون نشست، مشکلات عمیقتر میشود. اگر تصمیمی برای برگزاری نشست گرفته شود، آنگاه عراق میتواند نقشآفرینی کند اما از سوی آمریکا هنوز تصمیمی برای مذاکره وجود ندارد.»
باز هم تلاشهای مصر
درحالیکه عراقچی روز گذشته در پاسخ به پرسشی درباره امکان دیدار با رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در روزهای آتی گفت که فعلا برنامهای برای دیدار با گروسی نداریم، بدر عبدالعاطی، وزیر امور خارجه مصر، در تماسی جداگانه با وزیر امور خارجه ایران و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ایالات متحده در خاورمیانه، درباره آخرین تحولات منطقه در بحبوحه تنشهای فزاینده رایزنی کرد. طبق گزارش وزارت خارجه مصر، عبدالعاطی بر لزوم تشدید تلاشها برای کاهش تنش و تلاش برای دستیابی به آرامش، بهمنظور جلوگیری از ورود منطقه به چرخههای بیشتر بیثباتی، تاکید کرد. وی بر اهمیت ایجاد محیطی مساعد برای اولویت دادن به راهحلهای دیپلماتیک و دستیابی به توافقات سیاسی پایدار که از امنیت و ثبات منطقهای حمایت میکند، تاکید کرد. عبدالعاطی همچنین بر اهمیت پایبندی به کانالهای دیپلماتیک و ایجاد شرایط لازم برای ازسرگیری گفتوگو بین ایالات متحده آمریکا و ایران، با هدف دستیابی به توافق جامع در مورد مساله هستهای که منافع همه طرفها را در نظر بگیرد و به حمایت از امنیت و ثبات در سطح منطقهای و بینالمللی کمک کند، تاکید کرد.
دوراهی ترامپ
درحالیکه تلاش کشورهای منطقه برای جلوگیری از تنش هر روز بیشتر میشود، اما دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، همچنان در حال ایجاد آرایش نظامی در منطقه است؛ ضمن اینکه دائما بر گزینه دیپلماسی نیز تاکید دارد. ترامپ سهشنبهشب (به وقت محلی) در سخنانی در مجمع اقتصادی آیووا مدعی شد: «ناوگان دیگری هم هست که در حال حاضر با زیبایی شناور است و به سمت ایران میآید. بنابراین خواهیم دید. امیدوارم آنها به یک توافق برسند.» ترامپ بار دیگر در تروث سوشال نوشت: «امیدواریم ایران سریعا «پای میز مذاکره» بیاید و یک توافق عادلانه و منصفانه - بدون سلاحهای هستهای - که برای همه طرفها خوب باشد، انجام دهد.»
در این ارتباط خبرگزاری سیانان در تحلیلی نوشت که ترامپ همچنان در حال بررسی گزینههای خود است و هیچ نشانهای از اتخاذ تصمیم نهایی درباره ایران وجود ندارد. ترامپ بارها تهدید کرده است که اگر تهران مسیر خود را تغییر ندهد، مداخله خواهد کرد. بااینحال، ترامپ هفته گذشته گفت ایران «میخواهد گفتوگو کند»، که نشاندهنده احتمال یک راهحل دیپلماتیک است. سیانان نوشت: «نیروهای ایالات متحده درحالیکه واشنگتن حضور نظامی خود در منطقه را در بحبوحه تنشها با ایران تقویت میکند، یک رزمایش هوایی چندروزه در خاورمیانه برگزار خواهند کرد.» فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) روز سهشنبه در بیانیهای اعلام کرد این رزمایش «با هدف افزایش توانایی پراکندگی تجهیزات و نیروها، تقویت مشارکتهای منطقهای و آمادگی برای اجرای پاسخهای انعطافپذیر» طراحی شده است.
