تهران و واشنگتن پس از یک دهه بهصورت مستقیم گفتوگو کردند
سهگانه سرنوشتساز در مذاکرات ایران و آمریکا
مذاکرات هیاتهای ایرانی و آمریکایی پیش از ساعت ۱۷:۳۰ به وقت اسلامآباد (۱۶ به وقت ایران) آغاز شد. پس از گذشت ساعتی از این مذاکرات، با توجه به ورود به جزئیات و مباحث فنی، تیمهای کارشناسی نیز به مذاکرات اضافه شدند و در نهایت ساعت ۲۲:۳۰ به وقت اسلامآباد (۲۱به وقت تهران) دور دوم مذاکرات به پایان رسید. در آخرین خبر و تا لحظه تنظیم این گزارش، خبرنگار صدا و سیما گزارش داد که قرار است دور سوم نیز امشب(شنبه شب) برگزار شود. همزمان یک منبع پاکستانی به سیانان گفت که مذاکرات از کلیات عبور کرده و بر این اساس احتمال تمدید یکروزه مذاکرات و ادامه آن در روز یکشنبه وجود دارد.
این مذاکرات در حالی با پیشرفت شرایط و تماسهای مداوم با سفیر ایران در لبنان مبنی بر راستیآزمایی توقف حملات به بیروت و تذکر جدی به مواردی از نقض آتشبس و نیز فراهمشدن آزادسازی داراییهای بلوکهشده کشورمان، به مذاکرات سهجانبه ختم شد که تنها سه روز از آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا سپری میشود. این گفتوگوها بلندپایهترین تماس دیپلماتیک بین دو کشور از زمان انقلاب اسلامی ایران در سال۱۹۷۹ محسوب میشود. این مذاکرات پس از رایزنیهای فشرده در اسلام آباد و پیشرفت گفتوگوها، محدود کردن حملات رژیم صهیونیستی از بیروت به مناطق جنوبی لبنان که به معنای پیشرفت در اجرای آتشبس محسوب میشود و نیز پذیرفتن آزادسازی داراییهای ایران از سوی طرف آمریکایی آغاز شد. حضور هیات ۳۰۰نفره آمریکا که شامل کارشناسان در حوزههای مختلف است و ترکیب هیات ۸۶نفره ایرانی متشکل از ۵کمیته سیاسی، نظامی، امنیتی، حقوقی و اقتصادی نشانهای از سطح عالی و همزمان اختیار کامل و جدیت بالای مذاکرات است. این مساله همچنین نشان میدهد که دو طرف پیش از رسیدن به اسلامآباد و آغاز مذاکرات نسبت به ساختار مذاکره تفاهم حاصل کردهاند.
در همین خصوص ولی نصر، مشاور سابق اوباما، به نیویورکتایمز گفت که تعداد و ترکیب هیات ایرانی نشان میدهد «که آنها برای سنگاندازی در مذاکرات نیامدهاند»، بلکه با اختیار کامل و جدیت حاضرند تا با ایالات متحده به توافق برسند. به گفته نصر، چنین هیات بزرگی از کارشناسان فقط در صورتی اعزام میشود که مذاکرات در مراحل پایانی توافق باشد، نه برای آزمایش اولیه فضا. ممکن است تهران و واشنگتن در مذاکرات، فراتر از آنچه علنا مشخص است، از طریق کانالهای پشتپرده با میانجیگری پاکستان در هفتههای اخیر پیشرفت کرده باشند.
رایزنیهای پیش از مذاکره
هیات مذاکرهکننده ایران ظهر روز شنبه به وقت محلی با شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، دیدار کرد. شریف از تعامل سازنده استقبال و ابراز امیدواری کرد که این مذاکرات به صلح پایدار و ثبات منطقهای منجر شود. هیات مذاکرهکننده ایران در اسلامآباد پیش از ظهر روز شنبه و قبل از دیدار با نخستوزیر پاکستان در جلسهای داخلی به بررسی آخرین تحولات پرداختند. همچنین هیات مذاکرهکننده ایرانی پیش از دیدار با نخستوزیر پاکستان، دوباره با فرمانده ارتش این کشور دیدار کرد. احتمال ردوبدل پیام جدید وجود دارد. هیات ایرانی جمعه نیز فرمانده ارتش پاکستان دیدار کرده بود. تسنیم در این خصوص نوشت، از جمعهشب و بلافاصله بعد از ورود هیات ایرانی به اسلامآباد پاکستان، رایزنیهای فشردهای در حال انجام است و چندین دور گفتوگو با مقامات پاکستانی انجام شده تا طرف آمریکایی به تعهداتش پایبند باشد. به نظر میرسد هیات ایرانی با برگهای برنده زیادی در اسلامآباد حضور یافته است تا بتواند تصمیمات مناسبی اتخاذ کند. بعد از این رایزنیها، کاخ سفید اعلام کرد که جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به همراه استیو ویتکاف و جرد کوشنر، در اسلامآباد با شهباز شریف و اسحاق دار دیدار و گفتوگو کردند.
مبنای مذاکرات در پاکستان
آمریکا پیشتر یک طرح ۱۵مادهای را برای توقف آتشبس و مذاکره ارائه کرده بود که مورد موافقت ایران قرار نگرفت و پس از آن بود که تهران یک طرح ۱۰بندی ارائه داد که قرار شد این طرح مبنای مذاکرات قرار گیرد. از جمله موارد مهم در طرح ۱۰بندی ایران عبارتند از: توقف کامل هرگونه تجاوز به ایران و گروههای مقاومت همپیمان، خروج نیروهای رزمی آمریکا از منطقه، لغو کلیه تحریمهای اولیه، ثانویه و تحریمهای سازمان ملل و پذیرش حق غنیسازی ایران توسط آمریکا و مذاکره درباره سطح غنیسازی.
دو تفاوت بارز مذاکرات پاکستان
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه، درباره مذاکرات بین ایران و آمریکا گفت که سطح هیات ایرانی شرکتکننده در مذاکرات اسلامآباد نشاندهنده جدیت ایران است و ایران برای هر سناریویی به صورت جدی آمادگی دارد. غریبآبادی در پاسخ به سوالی با بیان اینکه این دور از گفتوگوها با گفتوگوهای ادوار گذشته تفاوت اساسی دارد، ادامه داد: «این دور از مذاکرات صرفا مذاکره نیست، بلکه مطالبه است و در واقع ایران فهرست بلندی از مطالبات دارد.» وی همچنین در بیان دیگر تفاوتهای این دور از مذاکرات با مذاکرات قبلی ادامه داد: «ما در جنگ به پیروزیهای خوبی دست پیدا کردیم و در واقع با دست برتر در مذاکرات حضور داریم. آمریکاییها به اهداف خود در این جنگ دست پیدا نکردند.» غریبآبادی با اشاره به تسلط ایران بر تنگه هرمز و اهمیت این موضوع نیز افزود: «این دور از مذاکرات نسبت به ادوار قبلی تفاوتهای دیگری نیز دارد و آنچه اشاره کردم، دو تفاوت بارز بود.»
سایه اختلافات
این مذاکرات در شرایطی برگزار شد که طرفین بر سر مسائل کلیدی با یکدیگر اختلافنظر اساسی دارند؛ از جمله مساله حمله اسرائیل به لبنان، تنگه هرمز و برنامه هستهای ایران که آمریکا به رهبری ترامپ، اعلام کرده که ۹۹درصد خواستهاش از مذاکرات آتشبس با ایران، این است که ایران سلاح هستهای نداشته باشد. در مقابل، ایران بر حق خود برای غنیسازی اورانیوم برای اهداف صلحآمیز پافشاری میکند. مساله آزادسازی داراییهای ایران یکی دیگر از نقاط اختلافی پیش و در جریان مذاکرات بوده است. قالیباف جمعهشب در توییتی معنادار نوشت که ۲مورد از اقداماتی که مورد توافق طرفین قرار گرفته بود، هنوز اجرایی نشده است؛ برقراری آتشبس در لبنان و آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران پیش از آغاز مذاکرات. آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران «مستقیما با تضمین عبور ایمن از تنگه هرمز مرتبط است» که انتظار میرود موضوع کلیدی در مذاکرات باشد.
همراهان قالیباف
واپسین ساعات جمعهشب هیات مذاکرهکننده ایرانی به سرپرستی محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، برای مذاکره با طرف آمریکایی وارد اسلامآباد، پایتخت پاکستان، شد. این هیات ۸۶نفره متشکل از کمیتههای امنیتی، سیاسی، نظامی، اقتصادی و حقوقی است. سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه، علی اکبر احمدیان دبیر شورای دفاع، علی باقریکنی معاون سیاست خارجی دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، عبدالناصر همتی رئیس کل بانک مرکزی، اسماعیل احمدیمقدم رئیس دانشگاه عالی دفاع ملی، محمد جعفری دستیار دبیر شعام، مجید تخت روانچی معاون وزیر امور خارجه، ولیالله نوری معاون وزیر امور خارجه، اسماعیل بقایی معاون وزیر و سخنگوی وزارت امور خارجه، کاظم غریبآبادی معاون وزیر خارجه و نیز بعضی دستیاران و نمایندگان مجلس، همچون محمد نبویان، نماینده مجلس شورای اسلامی و ابوالفضل عمویی، دستیار ویژه رئیس مجلس شورای اسلامی و سیدمحمد جواد شوشتری، محمد سعید احدیان، حسن اشتری، محسن حسیننیا، سیدعباس حسننیا مقدم، دستیاران رئیس مجلس، دکتر قالیباف را در این سفر همراهی کردند. علاوه بر این در تیم رسانهای هم مجموعا ۳۸نفر همراه هیات ایرانی بودند. هیات بلندپایه ایران در بدو ورود به پایگاه هوایی نورخان از سوی سناتور محمد اسحاقدار معاون نخستوزیر و وزیر امور خارجه، فیلد مارشال سیدعاصم منیر فرمانده ارتش، سردار ایاز صادق رئیس مجلس ملی و سیدمحسن نقوی وزیر کشور پاکستان مورد استقبال قرار گرفتند.
هیات آمریکایی
از طرف آمریکا جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا به همراه استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید و جرد کوشنر، مشاور او در مذاکرات شرکت داشتند. با وجودی که روز گذشته خبرهایی منتشر شد مبنی بر اینکه در هیات آمریکایی فرمانده سنتکام، برد کوپر هم حضور پیدا کرده است اما این خبر ساعاتی بعد تکذیب شد. «اما اشفورد» نویسنده فارن پالیسی درخصوص نقش ونس در مذاکرات مینویسد: «اینکه دولت آمریکا، جیدی ونس را برای این مذاکرات فرستاده، انتخاب خوبی است. ونس پشت پرده با مقامات ایرانی گفتوگو کرده و از اول، بیسروصدا، مخالف جنگ بوده است. او در دیپلماسی تازهکار است و احتمالا با ناامیدی تلاش میکند با ایران به توافق برسد؛ اما با این حال کمتر از کوشنر و ویتکاف به نتانیاهو چک سفید امضا میدهد و بیشتر از آنها در یک مذاکره واقعی و کارشناسی شده شرکت میکند.» همچنین واشنگتنپست، به نقل از مقامات کاخ سفید نوشت که پاکستان ایالات متحده را تشویق کرد تا ونس را بهعنوان رهبر مذاکرات منصوب کند.
رسانههای بینالمللی چشمانداز مذاکرات اسلامآباد را بررسی کردند
بزنگاه دیپلماسی
رسانههای بینالمللی در گزارشهایی جداگانه تبیین کردند که پیامدهای جنگ با ایران تاثیر منفی بر سیاست آمریکا گذاشته و کاخ سفید را در موضع ضعف قرار داده است. این گزارشها عنوان کردند که در سایه برگزاری نشست صلح اسلامآباد همچنان ابهام بسیاری بر این گفتوگوها سایه افکنده است. مذاکرات ایران و آمریکا روز شنبه در اسلام آباد در حالی آغاز شد که موفقیت این گفتوگوها به خاطر جنگ 40 روزه اخیر همچنان درهالهای از ابهام قرار دارد. این در حالی است که حتی پیش از شروع مذاکرات، تردیدهای بسیاری درباره برگزاری آن وجود داشت. محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و رئیس تیم مذاکرهکننده این کشور، روز جمعه گفت که قبل از آتشبس در لبنان، جایی که اسرائیل حملات هوایی خود را تشدید کرده است، هیچ مذاکرهای وجود نخواهد داشت. قالیباف همچنین شروع مذاکرات را به آزادسازی داراییهای ایران مشروط کرد.
فشار بر اردوگاه ترامپ
روز شنبه، خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام بلندپایه ایرانی مدعی شد ایالات متحده با آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران در قطر و دیگر بانکهای خارجی موافقت کرده است. رویترز در ادامه نوشت که آزادسازی این داراییها «بهطور مستقیم با تضمین عبور امن از تنگه هرمز مرتبط است»، موضوعی که انتظار میرود یکی از محورهای اصلی گفتوگوها باشد. این در حالی است که یک مقام ارشد آمریکایی در واکنش به این گزارش به سیبیاس نیوز گفت که ایالات متحده با آزادسازی هیچ یک از داراییهای مسدود شده ایران موافقت نکرده است. از سوی دیگر، روزنامه آمریکایی نیویورک تایمز در گزارشی ادعایی به نقل از ۳ مقام ارشد ایرانی آگاه از مذاکرات نوشت که تیم جمهوری اسلامی در اسلامآباد «اختیارات کامل برای تصمیمگیری در پاکستان» دارد و نیازی به مشورت با تهران ندارد، چون مذاکرات «حساس و حیاتی» است.
تحلیلگران معتقدند که مذاکرهکنندگان آمریکایی، به رهبری جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهور این کشور اکنون با دشواریهای بسیاری در مذاکره با ایران روبهروست. المانیتور در این رابطه عنوان کرد که چنین به نظر میرسد که ترامپ اهرم فشارش را از دست داده، ایدههایش تمام شده و بیش از پیش به دنبال راهی برای خروج از این وضعیت در هم پیچیده فعلی است. المانیتور در ادامه عنوان کرد که طرح نقشه مذاکرات فعلی پیشنهاد 10 مادهای ایران است که شامل درخواستهایی برای خروج نیروهای آمریکایی از منطقه، لغو تمام تحریمهای ایالات متحده علیه این کشور و کنترل دائمی بر تنگه هرمز است. مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، در این رابطه گفت: «فهرست شرایط، بینشی در مورد چگونگی تصور ایران از جایگاه خود در نظم نوظهور منطقه ارائه میدهد.» یعقوبیان گفت: «با نگاهی به برخی از خواستههای آنها، میتوان دید که جایگاه جدید ایران با کنترل بر تنگه هرمز شروع میشود که فکر میکنم تهران تمایلی به از دست دادن آن نخواهند داشت.» وی گفت: «آنها همچنین به دنبال جلوگیری از هرگونه حمله آینده توسط ایالات متحده یا اسرائیل و اساسا تثبیت موقعیت خود در منطقه هستند.»
زمان به نفع تهران است
المانیتور در ادامه نوشت: یکی دیگر از مسائل کلیدی در مذاکرات، سرنوشت ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالای ایران خواهد بود که بدل به یکی از گرانیگاههای مهم اختلاف میان دو کشور شده است. ترامپ روز چهارشنبه در یک پست در تروث سوشیال ادعا کرد که ایالات متحده و ایران با هم «گرد و غبار هستهای» را حذف خواهند کرد، که اشارهای آشکار به ذخایر اورانیوم ایران است. هرگونه اقدام مشترک برای حذف این مواد تا زمانی که ایران همچنان بر به رسمیت شناختن حق خود برای غنیسازی اورانیوم اصرار دارد، بعید است.
از سوی دیگر روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی عنوان کرد که مؤلفه حیاتی هر مذاکرهای عامل زمان است و این فاکتور اکنون به سود ایران عمل میکند. این روزنامه گزارش داد: برخلاف ایالات متحده، تهران میتواند مذاکرات را به دلیل اصرار بر خواستههای خود، به تعویق بیندازند. مشارکت ایران در جلسه اسلامآباد تا آخرین لحظه درهالهای از ابهام باقی ماند، زیرا تهران خواستار آن بود که واشنگتن ابتدا اسرائیل را برای توقف حملات علیه متحد ایران، حزبالله، در لبنان تحت فشار قرار دهد.
درحالیکه ایالات متحده و اسرائیل بمباران خود را در ایران به حالت تعلیق درآوردهاند، تهران با گذشت هر روز، کنترل خود را بر عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی تنگتر میکند. تا زمانی که تنگه هرمز به روی کشتیرانی آزاد بازگشایی نشود، این امر به افزایش قیمت بنزین، از جمله در ایالات متحده، منجر خواهد شد، جایی که قیمت بنزین در حال حاضر حدود ۴۰ درصد بیشتر از ماه فوریه است. رابین میلز، مدیر اجرایی شرکت مشاوره انرژی مستقر در دبی، در این رابطه گفت: «ایران اکنون تحت چه فشاری است؟ هیچ فشاری. فشار واقعی اکنون تنگه هرمز است. ما شاهد تخلیه ذخایر نفت در آسیا، سپس در اروپا و اکنون در ایالات متحده هستیم زیرا بازارها در حال جذب آن هستند. اگر این وضعیت ادامه یابد، افزایش قیمتها طی چند هفته آینده بهشدت به ایالات متحده خواهد رسید.»
این گزارش در ادامه عنوان کرد: شوک نفتی ناشی از بنبست جاری در تنگه هرمز باعث شد تورم تنها در ماه مارس 9 دهم درصد افزایش یابد که بالاترین جهش ماهانه در نزدیک به چهار سال اخیر است. تورم در آمریکا اکنون بهصورت سالانه به ۳.۳ درصد رسیده که بالاترین نرخ از زمان ریاستجمهوری ترامپ است. قیمت بنزین در ماه مارس ۲۱.۲ درصد افزایش یافت که یک رکورد محسوب میشود. همچنین، شاخص اعتماد مصرفکننده دانشگاه میشیگان که میزان اعتماد آمریکاییها به اقتصاد را میسنجد به پایینترین سطح تاریخی خود از سال ۱۹۵۲ رسیده است.
والاستریت ژورنال در ادامه نوشت: شاید نگرانکنندهتر از همه برای ترامپ این است که این وضعیت ممکن است تازه آغاز کار باشد. شوک نفتی به این معناست که حتی اگر جنگ بهسرعت پایان یابد و تنگه هرمز دوباره باز شود، احتمالا تورم برای ماهها به افزایش خود ادامه خواهد داد و اگر جنگ ادامه پیدا کند و تنگه در هفتههای آینده باز نشود، اوضاع میتواند بسیار وخیمتر شود. این یعنی چشمانداز اقتصادی تیره ممکن است بهطور خطرناکی به انتخابات میاندورهای کنگره نوامبر نزدیک شود؛ انتخاباتی که در آن جمهوریخواهان همین حالا هم برای حفظ کنترل مجلس نمایندگان با چالش جدی مواجهاند.
تداوم تردید در واشنگتن
روزنامه گاردین به تاریخ 11 آوریل طی گزارشی با اشاره به آغاز مذاکرات میان ایران و آمریکا در اسلامآباد عنوان کرد که آنچه بیش از هر چیز در وضعیت فعلی تعیینکننده است، فقدان برنامه روشن از سوی کاخ سفید در گفتوگوهای فعلی است. بهعنوان مثال، ورای اظهارات جنگطلبانه ترامپ، به نظر میرسد که وی هنوز برنامه روشنی برای بازگشایی تنگه هرمز ارائه نکرده است. در همین رابطه، رابرت مالی، مدرس دانشگاه ییل که فرستاده ویژه سابق جو بایدن به ایران و مذاکرهکننده ارشد برجام بود، گفت: «تنگه هرمز قبل از تصمیم ایالات متحده برای حمله، مساله کلیدی نبود. اما جنگ اخیر باعث شد که این گذرگاه استراتژیک بدل به یکی از نقاط مهم در مذاکرات شود. این بدان معناست که حمله اخیر آمریکا سبب شده که ایران کارتهای بیشتری برای بازی داشته باشد.»
گاردین در این رابطه افزود: کارشناسان معتقدند که شانس دستیابی به یک توافق جامع که به تمام خواستههای ایالات متحده و ایران بپردازد، بسیار کم به نظر میرسد. درحالیکه دولت باراک اوباما در آستانه توافق سال ۲۰۱۵ به دنبال مذاکره انحصاری بر سر برنامه هستهای ایران بود، دولت ترامپ به دنبال توافقی گستردهتر بوده که برنامه موشکهای بالستیک ایران و حمایت آن از گروههای نیابتی منطقهای مانند حزبالله در لبنان و انصارالله در یمن را محدود کند. با این همه، تهران بارها تاکید کرده که بر سر خطقرمزهای خود حاضر به مذاکره نیست. این بدان معناست که خواستههای فراگیر ترامپ، بیش از آنکه به پیشبرد مسیر دیپلماسی کمک کند، وضعیت را بیش از آنچه که باید پیچیده کرده است.
