دنیای اقتصاد در گزارشی بررسی کرد؛
سه سناریوی تمدید آتشبس
سعیدهسادات فهری: درحالیکه تا واپسین دقایق نیمه شب چهارشنبه دوم اردیبهشت یعنی ساعات پایانی آتشبس موقت دوهفتهای، همه چیز درهالهای از ابهام قرار داشت، ناگهان دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در پیامی در تروث سوشال از «ادامه آتشبس با ایران» آن هم به مدت «نامعلوم» خبر داد. این خبر در شرایطی اعلام شد که ایران تا آخرین لحظه اعلام کرده بود که به دلیل رفتارهای متناقض و اقدامات غیرقابل قبول طرف مقابل، تصمیمی برای حضور در مذاکرات نگرفته است. از جمله مسائل مورد اختلاف نیز ادامه محاصره دریایی ایران و توقیف کشتی باری ایران است. امیر سعید ایروانی، سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران روز سهشنبه به وقت محلی یعنی دقایقی پیش از اعلام موضعترامپ گفته بود به محض اینکه واشنگتن به محاصره دریایی پایان دهد، «فکر میکنم دور بعدی مذاکرات در اسلامآباد برگزار خواهد شد.» موضوعی که پس از آتشبس هم از سوی منابع پاکستانی مورد اشاره قرار گرفت و مدعی شدند که ممکن است ایران و آمریکا تا چند روز آینده به میز مذاکره بازگردند.
این تصمیم و اعلام موضع ترامپ تفسیرهای متفاوتی به همراه داشت؛ برخی معتقد هستند که رئیسجمهور آمریکا چون آمادگی شروع دوباره جنگ را نداشت چنین تصمیمی گرفت و به نوعی میتوان آن را فرار از جنگ توصیف کرد. همچنین خرید زمان با حفظ فشار نیز از دیگر احتمالاتی است که در این خصوص مطرح میشود. یعنی ترامپ به گمان خود با این تمدید آتشبس ضمن حفظ فشار در تنگه هرمز از طریق محاصره دریایی میخواهد ایران را تحت فشار اقتصادی قرار دهد و در نهایت به این طریق تهران را به میز مذاکره بازگرداند. برخی نیز میگویند که نباید به سادگی این تصمیم ترامپ را باور کرد بلکه ممکن است که آمریکا در میانه این آتشبس بار دیگر به ایران حمله کند یا خود پا پسکشیده و به اسرائیل چراغ سبز چنین حملهای را نشان دهد.
آتشبس نامعلوم یا چند روزه؟
روز سهشنبه یعنی آخرین روز آتشبس دو هفتهای میان ایران و آمریکا، تلاشهای پاکستان برای تداوم رایزنیهای دیپلماتیک بین تهران و واشنگتن شدت گرفت و در نهایت ترامپ اعلام کرد که درخواست طرف پاکستانی را برای تمدید آتشبس قبول کرده است. ترامپ در تروث سوشال مدعی شد که با توجه به این واقعیت که دولت ایران به طور جدی دچار شکاف شده است، که البته غیرمنتظره هم نبود، و بنا به درخواست عاصم منیر و نخستوزیر شهباز شریف از پاکستان، از ما خواسته شده است که حمله خود به کشور ایران را تا زمانی که رهبران و نمایندگان آنها بتوانند پیشنهادی یکپارچه ارائه دهند، متوقف کنیم. وی افزود: «بنابراین، من به ارتش خود دستور دادهام که محاصره را ادامه دهند و در تمام جنبههای دیگر، آماده و توانمند باقی بمانند و آتشبس را تا زمانی که پیشنهاد آنها ارائه شود و بحثها به هر نحوی به نتیجه برسد، تمدید خواهم کرد.»
البته با وجود اعلام ترامپ مبنی بر نامعلوم بودن مدت زمان آتشبس، پایگاه خبری آکسیوس به نقل از منابع مطلع مدعی شد که دولت آمریکا قصد دارد چند روز به ایران فرصت دهد تا به میز مذاکره بازگردد، در غیر این صورت ممکن است خصومتها از سر گرفته شود. این پایگاه خبری مدعی شد که «ترامپ حاضر است سه تا پنج روز دیگر آتشبس را تمدید کند» تا ایران تصمیم بگیرد که آیا خواهان توافق با آمریکا است یا خیر. یک مقام آمریکایی خاطرنشان کرد که تمدید آتشبس «قرار نیست بیپایان باشد». همزمان با این تحولات 2 اتفاق مهم یعنی تمدید معافیتهای نفتی ایران برای یک دوره 30 روزه و سفر فرستاده ویژه کرهجنوبی به تهران رخ داد.
نیروهای ایران دست بر ماشه هستند
ادعاهای ترامپ از سوی ایران با واکنش مواجه شد و سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا اعلام کرد که نیروهای توانمند و مقتدر ما از مدتها قبل در آمادگی صددرصدی و دست بر ماشه هستند، تا در صورت تجاوز و هرگونه اقدام علیه ایران اسلامی بلافاصله به اهداف از پیش تعیین شده، قدرتمندانه حمله کنند و به آمریکای متجاوز و رژیم کودککش صهیونیستی درس عبرتی شدیدتر از قبل بدهند.
ابراز امیدواری اسلامآباد
پس از این اعلام موضع رئیسجمهور آمریکا، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان در پیامی در شبکه ایکس ضمن تشکر از ترامپ برای اعلام آتشبس و ادامه تلاشهای دیپلماتیک نوشت:« با اعتماد و اطمینانی که وجود دارد، پاکستان به تلاشهای جدی خود برای حل و فصل مناقشه از طریق مذاکره ادامه خواهد داد.» به گزارش ایسنا، شهباز شریف گفت که صمیمانه امیدوارم که هر دو طرف به رعایت آتشبس ادامه دهند و بتوانند در دور دوم مذاکرات برنامهریزی شده در اسلامآباد برای پایان دائمی مناقشه، به یک «توافق صلح» جامع دست یابند.
تهران هنوز تصمیم نگرفته است
همچنین پیام ادامه آتشبس ترامپ، واکنش تهران را به دنبال داشت؛ اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه ایران در این رابطه به خبرنگاران گفت: «دیپلماسی، ابزار تامین منافع و امنیت ملی است و ما هرگاه به این جمعبندی برسیم که زمینه لازم و منطقی برای استفاده از این ابزار جهت تحقق منافع ملی و تثبیت دستاوردهای ملت ایران در ناکامگذاشتن دشمنان از رسیدن به اهداف شومشان مهیا است، اقدام خواهیم کرد.» وی افزود: «جمهوری اسلامی ایران ضمن رصد دقیق تحولات در عرصه میدانی و سیاسی، تدابیر لازم و مقتضی برای صیانت از منافع و امنیت ملی ایران اتخاذ خواهد کرد و نیروهای مسلح نیز با هوشیاری کامل آماده دفاع همهجانبه و قاطع از کیان ایران در برابر هرگونه تهدید و شرارتی هستند.» ضمن اینکه باید توجه داشت که منابع ایرانی اعلام کردهاند که تهران درخواستی برای تمدید آتشبس نداشته است.
در عین حال روز گذشته بقائی در مصاحبه با شبکه بیبیسی گفت که ایران «با حسننیت و جدیت» وارد مذاکرات شد، اما شما با طرف مذاکرهکنندهای روبهرو هستید که عدم جدیت و حسننیت خود را نشان داده است. او افزود که آنها مرتبا موضع خود را تغییر میدهند. بقائی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا ایران موافقت خود را برای شرکت در مذاکرات اعلام کردهاند و سپس تصمیم خود را تغییر دادهاند یا خیر، اظهار کرد: «ما هرگز نگفتیم که میرویم و سپس تعهدات خود را زیر پا گذاشتیم؛ همانطور که عادت ایالات متحده است.» سخنگوی وزارت امور خارجه در مصاحبه خود همچنین تاکید کرد که محاصره دریایی بنادر ایران در تنگه هرمز توسط آمریکا یک عمل تجاوزکارانه و هنوز پابرجاست.
همچنین امیرسعید ایروانی، سفیر و نماینده جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد نیز طی مصاحبهای با «روداوو» بار دیگر بر مواضع ایران تاکید کرد و گفت: «ایالات متحده باید قبل از هرگونه دور جدیدی از مذاکرات، «نقض آتشبس» خود را متوقف کند.» وی اعلام کرد: «به محض اینکه آنها محاصره را لغو کنند، دور بعدی مذاکرات در اسلامآباد برگزار خواهد شد.» گفتوگوی تلفنی وزرای خارجه ایران و ایتالیا در روز چهارشنبه نیز مورد توجه رسانهها قرار گرفت. سید عباس عراقچی در گفتوگوی تلفنی با همتای ایتالیایی خود آنتونیو تاجانی وضعیت موجود در تنگه هرمز را نتیجه مستقیم قانونشکنی و خودسری آمریکا در تعرض نظامی به یک کشور مستقل عضو سازمان ملل دانست و تصریح کرد که ایران بهعنوان دولت ساحلی تنگه هرمز، تدابیری را وفق حقوق بینالملل برای صیانت از امنیت ملی خود در برابر تجاوز و تهدید آمریکا و اسرائیل اتخاذ کرده است و مسوولیت پیامدهای این وضعیت بر اقتصاد جهانی متوجه متجاوزان است.
فرصت به دیپلماسی
این تمدید آتشبس برخی واکنشهای خارجی را نیز به دنبال داشت. از جمله وزارت امور خارجه چین در پی تداوم آتشبس میان ایران و آمریکا اعلام کرد که ما از حل و فصل صلحآمیز اختلافات میان طرفین از طریق دیپلماسی استقبال میکنیم. پکن افزود: « وضعیت فعلی در غرب آسیا به مرحله بحرانی رسیده و اولویت حفظ آتشبس است.» آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد هم از اعلام آمریکا برای تمدید آتشبس با ایران استقبال کرد و آن را گامی مهم برای کاهش تنشها و فرصت به دیپلماسی دانست.
همچنین فدریکا موگرینی، مسوول پیشین سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز روز گذشته در گفتوگویی که با شبکه خبری سیانان داشت، تاکید کرد که تیم مذاکرهکننده ایران به دلیل دانش فنی و حافظه تاریخی، از برتری قابلتوجهی برخوردار است و فشار صرف و تهدید نمیتواند در برابر ایران نتیجهبخش باشد. وی افزود:« ایرانیها از نظر فنی و دیپلماتیک مذاکرهکنندگانی بسیار ماهر هستند. در مذاکرات برجام، جواد ظریف فریاد زد که «هرگز یک ایرانی را تهدید نکنید» و از جلسه خارج شد. به گفته موگرینی، نخستین مشکل در مذاکرات فعلی، نبود شفافیت درباره دامنه مذاکره و اهداف اصلی ایالات متحده است.
سه سناریوی آینده
اکنون با تمدید آتشبس بین ایران و آمریکا به مدت نامعلوم با سه سناریو در روزهای آتی مواجه هستیم. نخست آنکه آتشبس منجر به بازگشت طرفین به میز مذاکره و رسیدن به توافق چارچوب اولیه در اسلامآباد شود. این سناریو با توجه به بدعهدیهای واشنگتن با اما و اگرهایی مواجه است. در حالی که پاکستان به عنوان میانجی فعالانه تلاش میکند و چارچوب کلی توافق (شامل توقف غنیسازی، بازگشایی تنگه هرمز و رفع تحریمها) روی میز است، اما فقدان اعتماد عمیق بین دو طرف مانع اصلی است. ایران تجربه بدی از خروج یکطرفه آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ دارد و حاضر نیست بدون دریافت تضمینهای جدی و رفع محاصره، دوباره پای میز مذاکره بنشیند. از سوی دیگر، ترامپ نیز به دنبال توافقی بسیار سختگیرانهتر از برجام است. بنابراین، تمدید ساده آتشبس، بدون تغییر در مواضع اساسی به ویژه از سوی آمریکا برای رفع محاصره، نمیتواند مسیر را برای رسیدن به توافق چارچوب اولیه هموار کند.
سناریوی دوم آن است که این وضعیت تمدید آتشبس با توجه به توئیت ترامپ که زمان آن را نامحدود اعلام کرده برای یک دوره مثلا یکماهه ادامه پیدا کند و با توجه به تشدید محاصره دریایی و زد وخوردها در تنگه هرمز در نهایت یکی از طرفین از مواضع خود کوتاه بیاید و به سناریوی اول ختم شود. باید توجه داشت که تمدید آتشبس از سوی ترامپ، برخلاف ظاهر آن، اقدامی انساندوستانه یا صرفا دیپلماتیک نیست، بلکه بخشی از یک استراتژی فشار حداکثری هوشمندانه است؛ یعنی ترامپ فشار اقتصادی شدید بر ایران را دنبال میکند و هدف اصلی آمریکا از تمدید آتشبس، «خرید زمان» برای اعمال فشار اقتصادی از طریق محاصره دریایی است. البته ایران کاملا متوجه این استراتژی شده و آن را یک «تله» میداند. از این رو مقامات ایرانی بارها اعلام کردهاند تا زمانی که محاصره دریایی برداشته نشود، پای میز مذاکره باز نخواهند گشت و این محاصره را «اقدام جنگی» و نقض آشکار آتشبس میدانند. در چنین وضعیتی به نظر نمیرسد که لااقل طرف ایرانی از مواضع خود کوتاه بیاید و به میز مذاکره بازگردد. اگرچه شانس این سناریو یعنی وضعیت نه جنگ نه صلح و تداوم وضعیت کشانی کنونی تا حدی پایین است.
سناریوی سوم نیز این واقعیت است که این تمدید آتشبس زیاد دوام نیاورد و پس از چند روز شاهد از سرگیری دوباره درگیریها باشیم. این سناریو با توجه به تشدید درگیریها در تنگه هرمز و ادامه محاصره دریایی آمریکا نه تنها دور از تصور نیست، بلکه میتواند با رویکرد اسرائیل و فشار آن بر واشنگتن بسیار قریب الوقوع باشد. زیرا همزمان با اعلام تمدید آتشبس توسط ترامپ، درگیریهای نظامی نه تنها متوقف نشده، بلکه تشدید شده است. بنابراین با توجه به اقدامات متقابل نظامی ایران و آمریکا در تنگه هرمز که این روزها به یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده، ممکن است در نهایت این تنشها منجر به شکسته شدن آتشبس و رودررویی دوباره طرفین شود.
ترامپ از حمله نظامی ناامید شد
با اعلام تمدید آتشبس بین ایران و آمریکا توسط دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در آخرین ساعات پایان آتشبس دو هفتهای، پرسشهای زیادی مطرح شده است از جمله اینکه در نهایت قرار است این آتشبس که مدت آن هم نامعلوم است، به کجا ختم شود. در حال حاضر که تنها ساعاتی از اعلام تمدید آتشبس سپری شده است، هنوز نمیتوان درباره مدت زمان احتمالی آن سخن گفت؛ زیرا این امر به مسائل زیادی ارتباط دارد. ظاهرا آمریکا فعلا قصد دارد منتظر باشد تا اثرات محاصره اقتصادی بر ایران را ببیند. یعنی از نظر آمریکا اقدام نظامی نتوانسته اهداف آنها را محقق کند و میخواهند تمرکز خود را بر محاصره اقتصادی ایران قرار دهند. ضمن اینکه به نظر میرسد که دیگر نفعی برای ترامپ وجود ندارد که بخواهد دوباره دست به اقدام نظامی بزند.
چون آمریکا اغلب اهدافی را که در زمره بانک اهداف خود در ایران مشخص کرده بود، هدف قرا ر داد، اما مشاهده کرد که جمهوری اسلامی ایران تحت چنین شرایطی باز هم حاضر به مذاکره بدون قید و شرط یا امتیاز دادن به واشنگتن نیست. ترامپ و بنیامین نتانیاهو در دو، سه روز نخست جنگ امیدوار بودند که در اثر غافلگیری و شوک اولیه، فروپاشی در ایران شکل خواهد گرفت؛ اما چنین اتفاقی رخ نداد و نظام و جامعه تابآوری خود را نشان دادند.
در چنین وضعیتی به نظر میرسد که اقدام نظامی دیگر نمیتواند اثر تعیینکنندهای بر معادلات داشته باشد. اگر آمریکا دوباره وارد جنگ شود احتمالا زیرساختهای ایران را هدف قرار خواهد داد که انعکاس بینالمللی خوبی برای آنها ندارد. در نهایت باید توجه داشت که ایران اعلام نکرده که نمیخواهد مذاکره کند و مذاکرات دور نخست نیز به صورت مستقیم و جامع برگزار شد. منتهی توافق حاصل نشد و برای رسیدن به نتیجه باید فرصت بیشتری به دیپلماسی داد. این در حالی است که طرف آمریکایی گمان میکند این بار با اعمال فشار اقتصادی میتواند ایران را پای میز مذاکره بیاورد. آقای پزشکیان اعلام کرده که جهاد اکبر ما در حوزه اقتصادی است و آقای قالیباف نیز گفت که طرفین از نظر نظامی چه محدودیتهایی دارند. البته مذاکره بدون لغو محاصره اقتصادی نیز امکانپذیر است اما تا حدودی مسائل پرستیژی و حیثیتی وجود دارد که در ادامه روند گفتوگو اختلال ایجاد کرده است. در چنین فضایی باید یکی، دو هفته دیگر منتظر باشیم تا ببینیم شرایط به چه سمتی پیش خواهد رفت.
* دیپلمات سابق ایران
