چرا اسرائیل به دنبال تبدیل روستاهای مرزی لبنان به «سرزمین سوخته» است؟
سایه «دکترین ضاحیه» بر ویرانههای جنوب
گزارشها حاکی از وقوع درگیریهای شدید در شهرک «بنت جبیل» در جنوب لبنان و تلاش اسرائیل برای پیشروی زمینی در این منطقه است. در حمله هوایی اسرائیل در صبح دیروز یکشنبه ۲۳ فروردین به شهرک معروب در جنوب لبنان، ۶ نفر کشته شدند. به نوشته گزارشگران گاردین، این تخریبها پس از آن انجام شد که اسرائیل کاتز، وزیر جنگ اسرائیل، خواستار تخریب «تمام خانهها» در روستاهای مرزی «مطابق با مدل مورد استفاده در رفح و بیت حانون در غزه» برای جلوگیری از تهدیدها علیه جوامع در شمال اسرائیل شد. ارتش اسرائیل ۹۰ درصد از خانهها را در رفح، در جنوب غزه، ویران کرد. تاکتیک تخریب گسترده خانهها در غزه، راهبردی است که برای تخریب و آسیب رساندن سیستماتیک به خانههای غیرنظامیان و غیرقابل سکونت کردن کل مناطق استفاده میشود.
ارتش اسرائیل مدعی است که آنها از طریق این تخریبها، زیرساختهای حزبالله مانند تونلها و تاسیسات نظامی را هدف قرار میدهند. اسرائیل گفته که بخشهای وسیعی از جنوب لبنان را اشغال خواهد کرد و یک «منطقه امنیتی» در کل منطقه تا رودخانه لیتانی ایجاد خواهد کرد و به آوارگان اجازه بازگشت به خانههایشان داده نخواهد شد تا زمانی که امنیت شهرهای شمالی اسرائیل تضمین شود، که این امر نگرانیهایی را در مورد آوارگی طولانیمدت ایجاد کرده است (دنیای اقتصاد در هفتههای اخیر گزارشهای مفصلی از تحولات لبنان منتشر کرده است از جمله «دیپلماسی روی لبه تیغ» در یکشنبه ۲۳ فروردین ماه؛ «مذاکرات مستقیم اسرائیل و لبنان؟» در شنبه ۲۲ فروردین؛ «حمله وحشیانه اسرائیل به لبنان» در پنجشنبه ۲۰ فروردین؛ «شبح اسرائیل بزرگ با آغاز سلطه فیزیکی» در چهارشنبه ۱۹ فروردین؛ «جنوب در خطر اشغال دائمی» در یکشنبه ۱۶ فروردین؛ «حزب الله به دنبال بازسازی تاکتیکهای رزمی» در شنبه ۱۵ فروردین ماه).
با این حال، گروههای حقوق بشری میگویند که این انفجارهای گسترده از راه دور میتواند به معنای تخریب بیدلیل و یک جنایت جنگی باشد. قوانین جنگ، تخریب عمدی خانههای غیرنظامیان را ممنوع میکند، مگر در مواردی که به دلایل نظامی قانونی ضروری باشد. «رمزی قیس»، محقق مسائل لبنان در دیدهبان حقوق بشر، گفت: «احتمال اینکه حزبالله ممکن است از برخی سازههای غیرنظامی در برخی روستاهای مرزی لبنان برای اهداف نظامی استفاده کند، تخریب گسترده کل روستاها در امتداد مرز را توجیه نمیکند». برای ساکنان روستاهای مرزی که ویدئوهای تخریب خانههایشان را با وحشت تماشا میکردند، انفجارها نه تنها خانههایشان، بلکه نسلها خاطره را نیز از بین برد.
«احمد ابوطعام»، صاحب ۵۶ ساله مغازه لوازم ساختمانی از طیبه، گفت: «اولین چیزی که دیدیم، منفجر شدن میدان شهر بود. من آنجا مغازهدارم. تمام زندگی یک فرد در آن مکان است، کارشان، خاطراتشان، همه چیزشان. ناگهان میبینید که جلوی شما منفجر میشود. از آن لحظه، احساس کردم که پناهنده شدهام. احساس میکنم خانهای ندارم». ابوطعام همچنین در جنگ ۲۰۲۴ حزبالله و اسرائیل آواره شده بود. اگرچه بخش زیادی از روستا در آن دور از درگیری آسیب دید، اما بازگشت او همچنان شادیآور بود. او پس از بازگشت ساکنان دیرسریان، از آن عکس گرفت، چراغهای رشتهای بر فراز میدان شهر آویزان شده بودند و شهر را روشن میکردند.
ابوطعام گفت: «آن زمان آوارگی را فراموش کردم و شروع به بازسازی مغازهام از صفر کردم، بدون اینکه حتی احساس خستگی کنم. وقتی میرسی، انگار چیزی را که گم کردهای پیدا کردهای. اما این بار، همه چیز از بین رفته است، همه چیز.» هوای لبنان رو به بهار است و دیرسریان پس از ماهها باران زمستانی، سرسبز و پر از گل شده است. ساکنان از این واقعیت که فرزندانشان از بهار در خانههایشان لذت نمیبرند، بلکه آن را در آوارگی میگذرانند، ناراحتاند. داستان روستاهای جنوب لبنان، که از اواخر دهه ۱۹۷۰ مورد تهاجم و اشغال اسرائیل قرار گرفته است، همچنین داستان آوارگی است.
اسرائیل و «دکترین ضاحیه»
واقعیت این است که اگرچه صحبتهایی از مذاکرات مستقیم بین لبنان و اسرائیل در آمریکا در روز سهشنبه ۲۵ فروردین ماه مطرح شد (و بر حسب برخی گزارشها به دلایل داخلی به تعویق افتاد) اما همزمان، اسرائیل جنگ خود در جنوب لبنان را تشدید کرده است. «دنیل تستر» در گزارشی در «میدل ایست آی» نوشت، حملات هوایی، زیرساختهای غیرنظامی، از جمله خانهها، مساجد، بیمارستانها و گذرگاههای کلیدی بر فراز رودخانه لیتانی در جنوب لبنان را نابود کرده است. حومه جنوبی بیروت، که در زبان عامیانه به عنوان «ضاحیه» شناخته میشود، نیز به شدت هدف قرار گرفته است. این موضوع قابلتوجه است زیرا این منطقه مسکونی جایی بود که ارتش اسرائیل دو دهه پیش برای اولین بار از آن با عنوان «دکترین ضاحیه» یاد کرد. از آن زمان، ارتش اسرائیل بارها و به طور سیستماتیک این استراتژی را به کار گرفته است. در پنجم مارس ۲۰۲۶، بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی راست افراطی اسرائیل، با انتشار ویدئویی در «ایکس» اعلام کرد: «خیلی زود ضاحیه مانند خان یونس - شهر ویران شده در جنوب نوار غزه - خواهد شد».
«دکترین ضاحیه» از استفاده از نیروی نامتناسب علیه غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی در مناطقی که گفته میشود گروههای مسلح در آن فعالیت میکنند، حمایت میکند. این دکترین به دنبال ایجاد رنج و عذاب بر جمعیت غیرنظامی است تا نارضایتی عمومی را علیه گروهی که باعث حمله شده است (چه حزبالله در لبنان باشد و چه حماس در غزه) ایجاد کند و در نتیجه از حملات آینده علیه اسرائیل جلوگیری کند. ضاحیه، در جنوب بیروت، منطقهای پرجمعیت است که ساکنان آن عمدتا شیعه هستند، اگرچه لبنانیهای دیگری نیز در اینجا زندگی میکنند. این محله شامل بسیاری از هواداران و رأیدهندگان حزبالله و همچنین اعضای این حزب است.
برخی، مانند پل کروگمن، اقتصاددان آمریکایی، اظهار کردهاند که این دکترین از استراتژی «شوک و وحشت» که در طول حمله به عراق به رهبری ایالات متحده در سال ۲۰۰۳ استفاده شد، الهام گرفته شده است. این اصطلاح که توسط نویسندگان نظامی، «هارلان کی اولمن» و «جیمز پی وید» در سال ۱۹۹۶ ابداع شد، «از قدرت قاطع و نمایش قدرت برای غلبه و وحشتزده کردن دشمن و جمعیت غیرنظامی اش حمایت میکند». این امر شامل اختلال در «وسایل ارتباطی، حملونقل، تولید مواد غذایی، تامین آب و سایر جنبههای زیرساختی» در سرزمینهای دشمن خواهد بود. هیچ سند رسمی عمومی از این دکترین وجود ندارد. بلکه، این دکترین برای اولین بار توسط مقامات نظامی و تحلیلگران اسرائیل پس از جنگ اسرائیل علیه لبنان در سال ۲۰۰۶ به تفصیل شرح داده شد. در طول این حمله، ارتش اسرائیل پس از ربودن سربازان اسرائیلی توسط حزبالله، اعلام کرد که حق دارد حملات گستردهای را به لبنان انجام دهد.
«اودی آدام»، ژنرال نظامی اسرائیل، که رهبری عملیات علیه حزبالله را بر عهده داشت، در ژوئیه ۲۰۰۶ گفت: «به کجا حمله کنیم؟ وقتی داخل لبنان باشد، همه چیز مشروع است؛ نه فقط جنوب لبنان، نه فقط خط پستهای حزبالله». در طول جنگ ۳۳ روزه، اسرائیل بیش از ۱۲۰۰ نفر را کشت و بیش از ۴۴۰۰ نفر دیگر را زخمی کرد. این حمله در ضاحیه در بدترین حالت خود بود، جایی که بیش از ۱۵۰۰۰ خانه توسط بمباران اسرائیل ویران شد. ژنرال گادی آیزنکوت در طول این حمله به عنوان رئیس عملیات اسرائیل خدمت کرد. او سپس به عنوان رئیس ستاد ارتش اسرائیل (۲۰۱۵-۲۰۱۹) و به عنوان وزیر در کابینه بنیامین نتانیاهو (۲۰۲۳-۲۰۲۴) منصوب شد. آیزنکوت در اکتبر ۲۰۰۸، دو سال پس از پایان جنگ، گفت: «آنچه در محله ضاحیه بیروت اتفاق افتاد، در هر روستایی که از آن به اسرائیل شلیک شود، اتفاق خواهد افتاد.
در «موسسه مطالعات امنیت ملی» دانشگاه تلآویو گزارشی از سرهنگ اسرائیلی گابریل سیبونی با عنوان «نیروی نامتناسب: مفهوم واکنش اسرائیل در پرتو جنگ دوم لبنان» منتشر کرد. در این گزارش استدلال شده است که «با وقوع خصومتها، ارتش اسرائیل باید فورا، قاطعانه و با نیرویی نامتناسب با اقدامات دشمن و تهدیدی که ایجاد میکند، اقدام کند. چنین پاسخی با هدف وارد کردن خسارت و اعمال مجازات تا حدی است که مستلزم فرآیندهای بازسازی طولانی و پرهزینه خواهد بود.» این گزارش افزود که اسرائیل «باید به طور نامتناسبی پاسخ دهد تا کاملا روشن شود که اسرائیل هیچ تلاشی را برای برهم زدن آرامشی که در حال حاضر در مرزهایش حاکم است، نمیپذیرد».
