مقامات وزارت نیرو میزان خسارات وارده به واحدهای تولید برق را تشریح کردند
سناریوهای تامین انرژی در تابستان
تابستان امسال برای صنعت برق، در ادامه یک دوره پرتنش تعریف میشود؛ دورهای که در آن زیرساختهای حیاتی کشور بهطور مستقیم هدف قرار گرفتهاند و شبکه برق ناچار شده همزمان با مدیریت مصرف، فرآیند بازسازی را نیز پیش ببرد. برآورد رسمی از خسارت واردشده، رقمی چندهزارمیلیارد تومانی را نشان میدهد؛ اما این برآورد تنها بیانگر هزینه مالی نیست، بلکه تصویری از گستره آسیب به نقاط کلیدی شبکه ارائه میدهد. گزارشها حاکی از آن است که حدود ۲ هزار نقطه از تاسیسات برق، از خطوط انتقال تا پستهای توزیع، در معرض آسیب قرار گرفتهاند؛ موضوعی که در شرایط عادی نیز میتوانست تعادل شبکه را بر هم بزند، چه برسد به شرایطی که مصرف در آستانه اوج فصلی قرار دارد.
در این شرایط، آسیب به ظرفیت نیروگاهی صنایع بزرگ، بهویژه در بخشهایی مانند فولاد و پتروشیمی، یک لایه دیگر به پیچیدگی مساله افزوده است. این صنایع که بخشی از برق مورد نیاز خود را از طریق نیروگاههای اختصاصی تامین میکردند، اکنون با کاهش توان تولید مواجه شدهاند و همین موضوع، بار بیشتری را به شبکه سراسری منتقل کرده است. از سوی دیگر باید توجه داشت که برق این نیروگاهها به شبکه وصل بود و در زمان ناترازی شدید انرژی، وزارت نیرو به اصطلاح از این صنایع برق را قرض میگرفت تا اختلال در برقرسانی به بخش خانگی را به حداقل برساند. بنابراین به بیان دقیقتر، شبکه برق نهتنها باید پاسخگوی تقاضای رو به رشد باشد، بلکه باید کسری ناشی از خروج بخشی از ظرفیت تولید را نیز جبران کند؛ وضعیتی که سطح ریسک را در ماههای پیشرو بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
ترمیم نیروگاهها با حضور سه وزارتخانه
مقامات مسوول تاکید دارند که کنترل وضعیت فعلی نیازمند همکاری بین وزارتخانههای اقتصادی است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت در گفتوگوی اختصاصی با «دنیای اقتصاد» با اشاره به روند ترمیم زیرساختهای آسیبدیده اظهار کرد: در پی خسارات واردشده به بخشهای مختلف زیرساختی از جمله تاسیسات انرژی، برنامه بازسازی در چند سطح بهصورت همزمان در دستور کار قرار گرفته است و هماهنگی میان دستگاههای اجرایی برای تسریع در این روند شکل گرفته است. او با تاکید بر اینکه مسوولیت بررسی و پیشبرد این اقدامات میان سه وزارتخانه «نفت»، «امور اقتصادی و دارایی» و «صنعت، معدن و تجارت» تقسیم شده است، افزود: این دستگاهها بهطور مشترک در حال ارزیابی میزان خسارتها و طراحی مسیر بازگشت ظرفیت تولید هستند تا از اختلال در زنجیرههای بالادستی و پاییندستی جلوگیری شود.
مهاجرانی با اشاره به اولویت دولت در این حوزه تصریح کرد: تمرکز اصلی بر این است که بازسازی زیرساختها، بهویژه در بخش نیروگاهی و تامین انرژی، با حداقل زمان ممکن انجام شود تا پایداری شبکه حفظ شده و صنایع بتوانند به مدار تولید بازگردند. به گفته او، این اقدامات به ترمیم فیزیکی محدود نمیشود، بلکه شامل برنامهریزی برای جلوگیری از تکرار آسیبها و افزایش تابآوری زیرساختها نیز خواهد بود. سخنگوی دولت همچنین خاطرنشان کرد: در کنار بازسازی تاسیسات، تلاش شده است تا با تامین منابع مالی و هماهنگی میان نهادهای ذیربط، فرآیند احیای ظرفیتهای از دسترفته تسهیل شود و فشار کمتری به بخش تولید و مصرف وارد شود.
ضربه ۵۸ همتی به شبکه برق
در زمینه آسیبهای وارد شده، محمد الهداد، سرپرست شرکت توانیر در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به ابعاد خسارات واردشده به شبکه برق کشور در جریان جنگ رمضان گفت: ارزیابیهای میدانی نشان میدهد که صنعت برق با یکی از گستردهترین آسیبهای خود در سالهای اخیر مواجه شده و مجموع خسارات ثبتشده تاکنون به حدود ۵۸.۵ هزارمیلیارد تومان رسیده است.
او با تشریح جزئیات این آسیبها افزود: در طول حدود ۴۰ روز درگیری، نزدیک به ۲هزار ناحیه از شبکه برق در معرض اصابت مستقیم یا غیرمستقیم قرار گرفته و در مجموع بیش از ۶هزار و ۴۷۳ نقطه شامل خطوط انتقال، پستهای برق و سایر تاسیسات حیاتی دچار آسیب شدهاند. موضوعی که بهگفته او، گستره و پیچیدگی عملیات ترمیم را بهطور قابلتوجهی افزایش داده است. الهداد با تاکید بر اهمیت پایداری شبکه برق برای تداوم فعالیت بخشهای مختلف کشور اظهار کرد: شبکه برق بهعنوان یکی از زیرساختهای حیاتی، نقش کلیدی در تامین خدمات عمومی و استمرار فعالیتهای اقتصادی دارد و به همین دلیل، بازسازی نقاط آسیبدیده با اولویتبندی دقیق و در چند جبهه بهصورت همزمان در حال انجام است.
او ادامه داد: با وجود حجم بالای خسارات، حضور مستمر تیمهای عملیاتی و امدادی در نقاط مختلف کشور موجب شده از بروز خاموشیهای گسترده جلوگیری شود و پایداری شبکه در سطح قابل قبولی حفظ شود. به گفته او، پیچیدگی شبکه برق بهگونهای است که حتی اختلال در یک بخش میتواند اثرات زنجیرهای ایجاد کند، از همین رو مدیریت بحران در این حوزه نیازمند واکنش سریع و هماهنگی گسترده است. سرپرست توانیر در پایان با قدردانی از نیروهای عملیاتی صنعت برق و همراهی مشترکان در مدیریت مصرف تاکید کرد: عبور از این شرایط نیازمند تداوم همکاری میان بخش فنی و مصرفکنندگان است تا فشار وارده بر شبکه در ماههای پیشرو کنترل شود.
نقش مکمل تجدیدپذیرها در پایداری برق
محسن طرزطلب، معاون وزیر نیرو و رئیس سازمان انرژیهای تجدیدپذیر و بهرهوری انرژی برق (ساتبا) در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با تشریح وضعیت تولید برق در کشور گفت: شبکه برق ایران متکی به سبد متنوع از نیروگاههاست و اتکا به یک منبع خاص، میتواند پایداری شبکه را با چالش مواجه کند. مجموعهای از نیروگاههای حرارتی شامل بخار، گاز و سیکل ترکیبی، در کنار نیروگاههای برقآبی، اتمی، تجدیدپذیر و دیزلی، ساختار تولید برق کشور را تشکیل میدهند و همین تنوع، عامل اصلی حفظ پایداری شبکه بهشمار میرود.
او افزود: این ترکیب متنوع از منابع تولید، بهگونهای طراحی شده که در شرایط مختلف بتواند پاسخگوی نیاز مصرف باشد و هرگونه وابستگی بیش از حد به یک نوع نیروگاه، ریسک اختلال در شبکه را افزایش میدهد. به همین دلیل، توسعه متوازن همه بخشها در کنار یکدیگر، بهعنوان اصل کلیدی در سیاستگذاری انرژی دنبال میشود. طرزطلب در ادامه به وضعیت نیروگاههای تجدیدپذیر اشاره و بیان کرد: در حال حاضر حدود ۵ درصد از برق کشور از این محل تامین میشود. این میزان به گفته او عمدتا در یک سال گذشته به ظرفیت شبکه اضافه شده و نشاندهنده حرکت آغازشده در این حوزه است، اما همچنان فاصله قابلتوجهی با اهداف توسعهای وجود دارد. در حال حاضر ظرفیت کل شبکه برق کشور به حدود ۹۹ هزار و ۵۰۰ مگاوات رسیده و از این میزان، حدود ۵ هزار مگاوات به نیروگاههای تجدیدپذیر اختصاص دارد.
به گفته رئیس ساتبا، این ارقام نشان میدهد که تجدیدپذیرها هنوز در مرحلهای قرار دارند که نقش مکمل را ایفا میکنند و نمیتوانند بهتنهایی جایگزین سایر روشهای تولید برق شوند. او در این رابطه گفت: در شرایط فعلی، نیروگاههای خورشیدی و سایر منابع تجدیدپذیر بیشتر در کاهش ناترازی برق و کمک به مدیریت مصرف نقش دارند و نمیتوان از آنها انتظار تامین کامل بار شبکه را داشت. طرزطلب با اشاره به ظرفیتهای بالقوه این بخش گفت: با توسعه زیرساختها و افزایش سرمایهگذاری، سهم تجدیدپذیرها در سالهای آینده قابل افزایش خواهد بود، اما این روند نیازمند برنامهریزی دقیق، تامین مالی پایدار و توسعه فناوریهای مکمل است.
طرزطلب در بخش دیگری از صحبتهای خود به محدودیتهای فنی نیروگاههای خورشیدی پرداخت و تصریح کرد: نیروگاههای خورشیدی بزرگ، همانند سایر نیروگاههای بزرگ شبکه، در شرایط فعلی بهتنهایی قادر به تامین بار پایدار بهویژه در زمان اختلال شبکه نیستند. بهویژه در تامین برق شبانه یا در زمان قطع ارتباط با شبکه سراسری، این نیروگاهها نیازمند تجهیزات پشتیبان هستند. او افزود: استفاده از باتریهای ذخیرهساز و اینورترهای هیبریدی میتواند بخشی از این محدودیت را برطرف کند و امکان ذخیره انرژی در طول روز و استفاده از آن در شب را فراهم سازد. تجهیز نیروگاههای خورشیدی به این فناوریها میتواند نقش آنها را در افزایش پایداری شبکه پررنگتر کند و به کاهش خاموشیها کمک کند. رئیس ساتبا در پایان گفت: مسیر توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در کشور آغاز شده، اما برای رسیدن به سهم قابلتوجه در سبد تولید برق، نیاز به تداوم سرمایهگذاری و تکمیل زنجیره فناوری وجود دارد. نگاه به تجدیدپذیرها باید بهعنوان یک مکمل در کنار سایر منابع تولید باشد، نه جایگزین فوری، و این رویکرد میتواند به افزایش تابآوری شبکه برق کشور در برابر چالشهای پیشرو کمک کند.
تابآوری در بحران
با وجود شدت آسیبها، عملکرد عملیاتی شبکه در مدیریت بحران، یکی از نقاط اتکای این دوره محسوب میشود. در تهران، که حدود نیمی از حملات به تاسیسات برق در آن رخ داده، میانگین زمان رفع خاموشیها کمتر از یک ساعت اعلام شده است؛ شاخصی که نشان میدهد شبکه توزیع، با تکیه بر تجربه، نیروی انسانی و سامانههای کنترلی، توانسته از گسترش بحران جلوگیری کند. نمونههایی از بازگشت سریع شبکه، از جمله احیای برق صدها هزار مشترک در کمتر از دو ساعت، نشان میدهد که سناریوهای مدیریت بحران پیش از این تمرین شده و در عمل نیز کارآمد بودهاند. با این حال، این بازسازی سریع را نمیتوان بهعنوان نشانهای از عبور کامل از بحران تلقی کرد.
بخشی از تجهیزات آسیبدیده هنوز در مدار موقت فعالیت میکنند و فرآیند بازسازی کامل آنها زمانبر خواهد بود. در کنار این، کاهش مصرف در هفتههای اخیر نیز تا حدی به تعادل شبکه کمک کرده است؛ کاهشی که ناشی از تعطیلی بخشی از فعالیتهای اقتصادی، افت نسبی دما و حتی کاهش مصرف مرتبط با مراکز داده بوده است. اما این شرایط، ماهیت موقتی دارد و با بازگشت فعالیتها و افزایش دما، مصرف برق بار دیگر به سطح اوج نزدیک خواهد شد. به همین دلیل، تعادلی که اکنون در شبکه دیده میشود، بیش از آنکه حاصل افزایش ظرفیت باشد، نتیجه همزمانی بازسازی و افت مقطعی مصرف است؛ تعادلی که در تابستان میتواند از بین برود.
سناریوی تابستان
در چنین بستری، پرسش درباره احتمال اعمال خاموشی، به یک دغدغه جدی تبدیل شده است. پاسخ به این پرسش، بیش از هر چیز به شرایط پیشرو وابسته است. در سناریویی که تنشها کاهش یابد و بازسازی زیرساختها با سرعت ادامه پیدا کند، امکان عبور از تابستان با حداقل اختلال وجود دارد؛ هرچند در این حالت نیز اعمال محدودیت در برخی بخشهای کماولویت، بهعنوان ابزار مدیریت بار، دور از انتظار نخواهد بود. اما در سناریوی تداوم فشار بر زیرساختها، شبکه با چالش جدیتری مواجه میشود و احتمال بازگشت جدولهای خاموشی، بهویژه در روزهای اوج مصرف، افزایش مییابد.
در واقع، شبکه برق در موقعیتی قرار گرفته که فاصله آن با نقطه ناپایداری کاهش یافته و هر عامل بیرونی میتواند این فاصله را از میان بردارد. تجربه سالهای گذشته نشان داده که در چنین شرایطی، نخستین ابزار در اختیار سیاستگذار، مدیریت مصرف از طریق محدودیتهای برنامهریزیشده است. این محدودیتها از صنایع آغاز میشود و در صورت تشدید شرایط، به سایر بخشها نیز تسری پیدا میکند. بنابر اظهارات فعالان در شهرکهای صنعتی امسال نیز به رسم سالهای گذشته، جدول خاموشی صنایع در نیمه گرم سال، اردیبهشت ماه به آنها ابلاغ خواهد شد. بنابراین، حتی در خوشبینانهترین حالت نیز، تابستان پیشرو را نمیتوان بدون نیاز به مدیریت فشرده مصرف تصور کرد.
میزان بارندگی و سهم برقآبیها
در میان منابع تولید برق، نیروگاههای برقآبی همواره نقش مهمی در تامین پیک مصرف داشتهاند و به همین دلیل، وضعیت بارشها و ذخایر آبی، بهعنوان یکی از متغیرهای تعیینکننده در تحلیل تابستان مورد توجه قرار میگیرد. آمارها نشان میدهد که میزان بارش در سال آبی جاری نسبت به سال گذشته افزایش قابلتوجهی داشته و حتی اندکی از متوسط بلندمدت نیز فراتر رفته است. این بهبود نسبی، در افزایش حجم مخازن سدها نیز منعکس شده و میزان پرشدگی آنها به حدود ۵۹ درصد رسیده است. با این حال، این تصویر کلی، همه واقعیت را نشان نمیدهد. توزیع مکانی بارشها نامتوازن بوده و برخی سدهای مهم، بهویژه در مناطق پرمصرف، همچنان با کمبود جدی مواجه هستند. در عین حال، ۶سال خشکسالی متوالی، کسری انباشتهای در منابع آب ایجاد کرده که با یک سال بارش بیشتر جبران نمیشود.
از سوی دیگر، وضعیت صنایع انرژیبر نیز بهعنوان یکی از حلقههای تعیینکننده، همچنان با عدم قطعیت همراه است. آسیب به نیروگاههای این صنایع، هم عرضه برق را کاهش داده و هم تقاضا برای دریافت برق از شبکه را افزایش داده است. در چنین شرایطی، حتی با تلاش برای تامین برق این واحدها، احتمال اعمال محدودیت در زمان اوج مصرف همچنان وجود دارد. مجموع این عوامل نشان میدهد که اگرچه برخی متغیرها نسبت به سال گذشته بهبود یافتهاند، اما این بهبود برای حذف ریسک خاموشی کافی نیست و شبکه همچنان در مرز تعادل حرکت میکند.
