کنترل چین بر یک ماده معدنی کمتر شناختهشده میتواند تولید سلاحهای غرب را مشکلساز کند؛
اهرم پنهان چین علیه غرب
گروه آنلاین روزنامه «دنیای اقتصاد»- نسیم بنایی: ماده معدنی نسبتاً ناشناختهای به نام ساماریوم بهتدریج به یکی از مهمترین مواد در فناوریهای نظامی مدرن تبدیل شده است. امروز چین تقریباً تمام عرضه جهانی این ماده را در کنترل دارد؛ موضوعی که برای ایالات متحده و متحدانش، هنگام تلاش برای بازسازی ذخایر تسلیحاتی، یک نقطهضعف جدی ایجاد کرده است.
ساماریوم یک عنصر خاکی کمیاب است که عمدتاً برای تولید آهنرباهای ساماریوم–کبالت استفاده میشود؛ آهنرباهای تخصصی که میتوانند دماهای بسیار بالا را بدون از دست دادن قدرت مغناطیسی خود تحمل کنند. این آهنرباها برای بسیاری از سامانههای پیشرفته نظامی حیاتی هستند؛ از جمله جنگندهها، سامانههای هدایت موشکی، تجهیزات راداری و بمبهای هوشمند.
برای نمونه، جنگنده رادارگریز F‑35 آمریکا حدود ۵۰ پوند آهنربای ساماریوم دارد و این ماده همچنین در سلاحهایی مانند موشکهای تامهاوک و انواع سامانههای بدونسرنشین بهکار میرود. بر اساس گزارش سازمان زمینشناسی آمریکا و تحلیلگران دفاعی، عناصر خاکی کمیاب جزو اجزای کلیدی بسیاری از سامانههای تسلیحاتی مدرن هستند؛ از زیردریاییها گرفته تا مهمات هدایتشونده دقیق.
محدودیتهای صادراتی چین
چندی پیش چین محدودیتهای جدیدی بر صادرات هفت عنصر خاکی کمیاب – از جمله ساماریوم – اعمال کرد. از این پس، شرکتها بهجای صادرات آزاد مواد، باید مجوزهای ویژه دولتی دریافت کنند.
وزارت بازرگانی چین اعلام کرد که این سیاست برای حفاظت از امنیت ملی و کنترل مسئولانه مواد با کاربرد دوگانه (غیرنظامی و نظامی) اتخاذ شده است. بااینحال، این تصمیم بلافاصله نگرانیهایی را در واشنگتن و اروپا برانگیخت، زیرا چین بخش عمده زنجیره تأمین جهانی را در اختیار دارد.
در حال حاضر چین حدود ۶۰ درصد از مواد معدنی خاکی کمیاب جهان را استخراج و تقریباً ۹۰ درصد آهنرباهای خاکی کمیاب را فرآوری میکند؛ موضوعی که به این کشور نفوذی گسترده در بازار جهانی میدهد.
اگرچه برخی مجوزهای صادراتی برای آهنرباهای مورد استفاده در بخشهای غیرنظامی مانند خودروسازی صادر شده، اما هیچ نشانه روشنی مبنی بر صدور مجوز صادرات ساماریوم – که عمدتاً کاربرد نظامی دارد – دیده نشده است.
ضعف حیاتی در زنجیره تأمین غرب
این محدودیتها در زمانی اعمال شدهاند که نیروهای نظامی غرب در شرایط حساسی قرار دارند. ایالات متحده و متحدانش در تلاشاند تا پس از ارسال گسترده تسلیحات به اوکراین در جریان حمله روسیه و همچنین کمک به اسرائیل در جنگ غزه، ذخایر تسلیحاتی خود را بازسازی کنند. اکنون جنگ در ایران هم به این وضعیت اضافه شده است.
بدون دسترسی پایدار به آهنرباهای ساماریوم، تولید برخی سلاحهای پیشرفته ممکن است کند شود. پیمانکاران دفاعی مانند لاکهید مارتین – سازنده F‑35 – بهشدت به این ماده وابسته هستند.
کارشناسان میگویند این مشکل طی چند دهه شکل گرفته است. در حالی که ایالات متحده در دهه ۱۹۶۰ پیشگام فناوری آهنرباهای ساماریوم بود، این صنعت در دهههای ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ بهتدریج به چین منتقل شد. هزینههای پایینتر، یارانههای دولتی و مقررات زیستمحیطی آسانتر به تولیدکنندگان چینی کمک کرد تا بازار را در دست بگیرند و بسیاری از شرکتهای غربی را از میدان خارج کنند.
امروز، ایالات متحده هیچ تولید داخلی گستردهای از ساماریوم ندارد و به همین دلیل صنعت دفاعی این کشور کاملاً وابسته به واردات است.
یک کمک موقتی از فرانسه
برخی سازندگان غربی برای ادامه تولید، به منبعی غیرمعمول روی آوردهاند: یک ذخیره قدیمی ساماریوم که در یک کارخانه شیمیایی متروکه در فرانسه باقی مانده است.
شرکت بلژیکی سولوی زمانی در این کارخانه مواد خاکی کمیاب را فرآوری میکرد اما به دلیل صرفه اقتصادی پایین نسبت به تولید چین، این کار متوقف شد. بااینحال، این تأسیسات هنوز حدود ۲۰۰ تن مواد مرتبط با ساماریوم در خود داشت – مقداری که تقریباً برای یک سال نیاز صنعت دفاعی آمریکا کافی است.
این مواد هماکنون در اروپا پالایش و به آهنربا تبدیل میشوند تا در سامانههای دفاعی آمریکا مورد استفاده قرار بگیرند. اگرچه این ذخیره یک راهحل موقتی فراهم میکند، کارشناسان هشدار میدهند که پاسخی بلندمدت محسوب نمیشود.
تلاشهای بلندمدت برای کاهش وابستگی
واشنگتن سرمایهگذاری صدها میلیون دلاری را برای ایجاد یک زنجیره تأمین داخلی «از معدن تا آهنربا» آغاز کرده است. پروژههایی در کالیفرنیا و تگزاس در حال توسعه زیرساختهای استخراج، فرآوری و تولید آهنربا هستند.
بااینحال، تحلیلگران میگویند که این پروژهها سالها زمان میبرد تا به ظرفیت کامل برسند و سلطه چین بر فرآوری مواد خاکی کمیاب همچنان چالشی دشوار باقی خواهد ماند.
در حال حاضر، این وضعیت نشان میدهد که چگونه یک ماده معدنی کمتر شناختهشده میتواند بر زنجیرههای تأمین سلاحهای جهانی تأثیر بگذارد. با ادامه تنشهای میان آمریکا و چین، دسترسی به موادی مانند ساماریوم ممکن است به اندازه خود سلاحهایی که به آن وابستهاند، اهمیتی استراتژیک پیدا کند.
