ارزیابیهای مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد؛
۱۲درصد ایران تحت حفاظت محیطزیست
به گزارش «دنیایاقتصاد» طبق بند«الف» ماده۳ قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۳۵۳ تعیین مناطقی با عنوان پارک ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیاتوحش و منطقه حفاظتشده و تصویب حدود دقیق این مناطق برعهده شورایعالی حفاظت محیطزیست گذاشته شدهاست. در مواد ۲تا ۵ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۳۵۴ نیز بهترتیب تعاریف پارک ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه حیاتوحش و منطقه حفاظتشده ارائه شدهاست. علاوه براین، مناطق شکار ممنوع از این جهت که پشتوانه گسترش مناطق چهارگانه تحتمدیریت سازمان هستند واجد اهمیت هستند. ذخیرهگاههای زیستکره نیز از این منظر که الگویی عملی برای چگونگی زندگی انسان در تعادل و هماهنگی با طبیعت هستند در جهان موردتوجه فراوان هستند. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی به دلیل اهمیت فراوان مناطق تحتمدیریت سازمان حفاظت محیطزیست سعیکرده تصویری از وضعیت و روند این مناطق ارائه کند.
وضعیت پارکهای ملی کشور
طبق آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب۱۳۵۴ پارک ملی به محدودههایی از عرصههای منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، بیشهزارهای طبیعی، اراضی جنگلی، دشت، سطوح آبی و کوهستان اطلاق میشود که نمایانگر نمونههای برجستهای از مظاهر طبیعی ایران است و بهمنظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنیها در شرایط کاملا طبیعی تحتحفاظت قرار میگیرند. در پارکهای ملی تیراندازی، شکار، تعلیف احشام، قطع درختان، بوته کنی و بهطور کلی هر عملی که موجب تخریب محیطزیست شود ممنوع است.
پارکهای ملی نهتنها بهعنوان ذخایر ژنتیکی با ارزش عمل میکنند، بلکه فرصتهای مناسبی برای فعالیتهای پژوهشی، آموزشی و توسعه اکوتوریسم پایدار فراهم میآورند. این مناطق در مقایسه با دیگر عرصههای تحت حفاظت از سطح حفاظتی بالاتری برخوردار بوده و استفادههای انسانی در آنها بهشدت محدود و کنترل شدهاست. در حالحاضر در کشور ۳۳ پارک ملی به وسعت ۲۱۱۹هزار هکتار در ۱۸ استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب تاکنون مساحت پارکهای ملی و تعداد آنها به ترتیب ۴۷ و ۳۱۳درصد افزایش پیدا کرده و این در حالی است که در دههاخیر این افزایش بهترتیب ۵.۹ و ۱۳.۸درصد بودهاست.
وضعیت آثار طبیعی ملی
آثار طبیعی ملی شامل: پدیدههای نمونه و نادر گیاهی یا حیوانی، اشکال یا مناظر کمنظیر و کیفیت ویژه طبیعی زمین یا درختان کهنسال یادگارهای تاریخی هستند که بهمنظور داشتن محدوده متناسبی تحتحفاظت قرار میگیرند. تعلیف احشام، قطع درختان، بوتهکنی، تجاوز و تخریب محیط و بهطور کلی هر عملی که موجب ازبینرفتن رستنیها و تغییر اکوسیستم شود در این آثار ممنوع است. تردد در این مناطق نیز تابع دستورالعمل سازمان حفاظت محیطزیست است. در حالحاضر در کشور ۴۴ اثر طبیعی ملی بهوسعت ۴۱هزار هکتار در ۲۱ استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب تاکنون مساحت و تعداد آثار طبیعی ملی بهترتیب ۲۲۶۴ و ۱۳۶۷درصد افزایش پیدا کرده و این در حالی است که در دههاخیر این افزایش بهترتیب ۸.۴ و ۱۸.۹درصد بودهاست.
وضعیت پناهگاههای حیاتوحش کشور
پناهگاههای حیاتوحش به محدودههایی از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، بیشههای طبیعی، اراضی جنگلی، دشت، آب و کوهستان اطلاق میشود که دارای زیستگاه طبیعی نمونه و شرایط اقلیمی خاصی برای جانوران وحشی بوده و بهمنظور حفظ یا احیای این زیستگاهها تحتحفاظت قرار میگیرند. شکار و صید در این مناطق ممنوع است و قطع درختان، بوتهکنی، تجاوز و تخریب محیط، زغالگیری و هر عملی که موجب تخریب و تغییر اکوسیستم شود نیز در آنها ممنوع است. تعلیف احشام نیز لازم است طبق ضوابط تعیینشده انجام شود. حداقل یکپنجم وسعت پناهگاههای حیاتوحش و مناطق حفاظتشده بهعنوان محدوده امن آنها تلقیشده و چرای دام در این محدوده ممنوع است. در حالحاضر در کشور ۵۵پناهگاه حیاتوحش به وسعت ۶۳۵۵هزار هکتار در ۲۲ استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب اسلامی تاکنون مساحت و تعداد پناهگاههای حیاتوحش بهترتیب ۳۱۶ و ۱۳۹درصد افزایش پیدا کرده و این در حالی است که در دههاخیر این افزایش به ترتیب ۶/۱۳درصد و ۲۵درصد بودهاست.
وضعیت مناطق حفاظتشده کشور
مناطق حفاظتشده به محدودهای از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، دشت، آب و کوهستان اطلاق میشود که از لحاظ ضرورت حفظ و تکثیر نسل جانوران وحشی یا حفظ یا احیای رستنیها و وضع طبیعی آن دارای اهمیت خاصی بوده و تحتحفاظت قرار میگیرند. این مناطق برای مقاصدی نظیر پژوهشعلمی، حفظ دستنخوردگی، حفظ گونهها و تنوع ژنتیکی، نگهداری و تداوم خدمات اکوسیستمی، حفظ سیمای طبیعی و فرهنگی، تفریح و گردشگری، آموزش، استفاده از منابع و اکوسیستمهای طبیعی و در نهایت حفظ ارزشهای سنتی و فرهنگی و نظایر آن اختصاص یافتهاند و استفادههای انسانی از منابع مختلف آن اعم از تجدیدپذیر یا تجدیدناپذیر بر اساس ضوابط و مقررات خاص و بدون اینکه تغییرات چشمگیر و غیرقابلبرگشتی برجای گذارند، بهصورت کنترلشده مجاز است. در حالحاضر در کشور ۱۹۵ منطقه حفاظتشده به وسعت ۱۱۳۳۰هزار هکتار در ۳۱ استان کشور وجود دارد. از ابتدای انقلاب تاکنون مساحت مناطق حفاظتشده و تعداد آنها بهترتیب ۲۳۶ و ۷۱۳درصد افزایش پیدا کرده و این درحالی است که در دههاخیر این افزایش به ترتیب ۱۹.۶ و ۱۶.۱درصد بودهاست.
وضعیت مناطق شکار ممنوع کشور
در زیستگاههایی با ویژگیهای بارز که جمعیت جانوری آنها به دلیل شکار بیرویه رو به کاهش است و از اینرو به حمایت نیاز دارند برای مدتی محدود و بهطور معمول ۵سال شکار ممنوع میشود. در این بازه زمانی اگر جمعیت جانوری ترمیم شود، میتوان آن را با توجه به سایر معیارها بهعنوان یکی از مناطق چهارگانه تحتمدیریت تعیین کرد. مناطق شکار ممنوع یا تیراندازی ممنوع؛ در واقع پشتوانه مناطق چهارگانه تحتمدیریت سازمان هستند که پس از مدتی مدیریت و در صورت داشتن شرایط و معیارهای لازم ارتقای سطح مییابند. این مناطق بهعنوان مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیطزیست محسوب شده و طی دوره زمانی محدود مدیریت و در صورت احراز شرایط ارتقای سطح میتوانند بهعنوان یکی از عناوین مناطق چهارگانه تحتمدیریت قرار گیرند. در حالحاضر تعداد ۲۱۱منطقه با عنوان مناطق شکار ممنوع با وسعتی معادل ۱۱۴۷۷هزار هکتار تحتمدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار دارند.
وضعیت ذخیرهگاههای زیست کره کشور
ذخیرهگاه زیست کره، مناطق حفاظتشده طبیعی-زیستی بینالمللی هستند که علاوهبر حفاظت، دستاوردهایی نظیر ارائه سایتهای مطالعاتی کمنظیر به دانشمندان و تجربه مهارت انسان در پشتیبانی از توسعه پایدار را نمایان میسازند. اعلام ذخیرهگاههای زیست کره برای جلوگیری از تغییرات برگشتناپذیر و بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی، شکلگرفته و به یکی از تقسیمبندیهای مهم حفاظتی جهان بدل شدهاست. ایران دارای ۱۳ ذخیرهگاه زیستکره ثبتشده در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو بوده که ۹ذخیرهگاه زیستکره توران، کویر، گلستان، میانکاله، ارسباران، ارژن و پریشان، حرا، گنو و دریاچه ارومیه در سال۱۳۵۵ بهثبت جهانی رسیده و سپس بهتدریج چهار ذخیرگاه دنا، تنگصیاد-سبزکوه، هامون و کپهداغ بهثبت رسیدهاند. کل مساحت ذخیرگاههای زیستکره کشور ۶۲۶۳هزار هکتار است و توران، دریاچه ارومیه و هامون وسیعترین ذخیرگاههای زیست کره کشور را تشکیل میدهند
