الگوی جدید سفر ایرانیان

گروه استان‌ها:  ایرانی‌ها سال 1405 را به شکل کاملا معنادار، متفاوت‌تر از همیشه آغاز کردند؛ این رفتار که می‌شود «احتیاط اساسی در هزینه‌کرد» نامید از روی «نبض سفرهای نوروزی» قابل ردیابی و تحلیل است. گزارش «دنیای‌اقتصاد» از دو شاخص رسمی نشان می‌دهد، نبض مسافرت در عید امسال 22 درصد نسبت به نوروز 1404 کاهش پیدا کرد؛ آن هم در شرایطی که بهار سال گذشته نیز طبق یک آمار رسمی که نیمه دوم پارسال منتشر شد، «48 درصد خانوارها سفر نرفته بودند و 49درصد از سفرکرده‌ها حتی یک روز هم اقامت شبانه نداشتند». به این ترتیب، رکود سنگین مسافرت‌های نوروزی سال گذشته، در عید امسال سنگین‌تر شد. گزارش «دنیای‌اقتصاد» از شاخص «ترددهای جاده‌ای در تعطیلات عید» نشان می‌دهد، در فاصله 25 اسفند 1404 تا 12 فروردین 1405 که از نگاه پلیس راهور فراجا،‌ «دوره تعطیلات نوروزی» به حساب می‌آید، 378‌میلیون تردد جاده‌ای در سطح کشور به ثبت رسیده که در مقایسه با 505‌میلیون تردد در تعطیلات نوروزی سال گذشته، حجم مسافرت‌ها بیش‌از یک‌پنجم کاهش یافته است.

شاخص دوم که «انصراف اجباری از مسافرت نوروزی توسط جمعیت قابل‌توجهی از ایرانی‌ها» را آشکار می‌کند به آماری مربوط است که توسط معاون گردشگری در دولت اعلام شد. طبق این آمار، در نوروز امسال فقط 28‌میلیون نفر مسافرت رفتند. بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» از محتوای این آمار که بدون مقایسه فقط اعلام شده است، مشخص می‌کند: با توجه به اینکه سال گذشته یک دستگاه دولتی با «ردیابی مسافران از روی تلفن همراه» حجم مسافران نوروز 1404 را اعلام کرده بود، در آن دوره 36‌میلیون و 500 هزار نفر مسافرت رفته بودند.

مقایسه مسافران نوروز پارسال با سفررفته‌های نوروز امسال نشان می‌دهد، همان‌طور که شاخص «ترددهای جاده‌ای»، افت 22درصدی حجم مسافرت‌ها را مخابره می‌کند،‌ تعداد مسافرت رفته‌ها نیز 23درصد کمتر شده است. جمعیت ایران طبق آمارهایی که سال گذشته از «برآوردهای سال 1403» اعلام شده بود، از مرز 86‌میلیون نفر گذشته است. بنابراین می‌توان گفت: عید امسال 68درصد از جمعیت کشور «مسافرت» نرفتند. منظور از «سفر» در تعاریف بخش گردشگری آن است که فرد یا خانواده حداقل یک شب در نقطه‌ای خارج از شهر محل سکونت‌ خود، «اقامت شبانه» داشته باشد.

نبض «ترافیک» در جاده‌های منتهی به «شمال» نیز یک شاخص شهودی دیگر از وضعیت مسافرت‌ها در ایام نوروز امسال است که مطابق خبرهایی که طی این دو هفته از سوی مراجع مدیریت راه‌های کشور از جمله پلیس اعلام شد و همچنین مشاهداتی که مسافران داشتند، مشخص می‌شود: در عید امسال، «تراکم خودرو در جاده‌ها» در سطحی نبود که مثل نوروزهای گذشته، «قفل‌شدگی چند ساعته» در جاده‌های شمال به صورت چند روزه  رخ دهد.

شاخص چهارم که باز هم شهودی است نیز به «وضعیت زندگی در تهران طی عید امسال» برمی‌گردد. پارک‌های بزرگ تهران از ابتدای فروردین تاکنون، به شکل چشم‌گیر «شلوغ‌تر» از همه عیدهای گذشته بود. این می‌تواند به معنای آن باشد که نه تنها ساکنان شهرهای مختلف کشور در نوروز امسال «نتوانستند» سفر کنند، پایتخت‌نشین‌ها هم تا حدود زیادی به این چالش دچار شدند.

تشدید فقر «سفر»

 مطابق بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد»، تعقیب روند مسافرت‌های نوروزی از تشدید فقر «سفر» در شروع سال جدید حکایت دارد. بهار سال 1403، رقمی معادل 48 درصد از خانوارهای ایرانی موفق نشدند «مسافرت» کنند، ضمن آنکه 49 درصد از کسانی که سفر رفتند حتی یک روز هم «اقامت شبانه» نداشتند. بهار سال 1404، براساس شاخص «مسافرت افراد (و نه خانوار)»، نبض سفر تنها 2 درصد رشد داشت که باز هم حکایت از ناتوانی اقتصادی حجم قابل‌توجهی از ایرانی‌ها برای «گردش و تفریح در ایام عید» داشت. اکنون نیز مشخص شده،‌ جمعیت مسافرت نرفته حتی از سال 1403 که خودش در مقایسه با سال‌های قبل «رکورد» زده بود، بیشتر شده است.

پنج علت «انصراف» از مسافرت عید

 رفتاری که ایرانی‌ها در تعطیلات نوروز امسال از خود بروز دادند، «احتیاط در هزینه‌های زندگی از همان روزهای ابتدایی سال جدید» است. این احتیاط به طور مستقیم و غیرمستقیم از دو فاکتور نشات می‌گیرد، «تورم و جنگ».

اولین مانع «سفرهای نوروز 1405» مقابل ایرانی‌ها، «مجموع هزینه‌های اقامتگاه در مقصد سفر و تامین خوراکی برای ایام مسافرت» بوده است. در یک نمونه، اجاره خانه یا ویلا در شهرهای شمالی طی نوروز امسال در سه سطح اقامتگاه‌های «کوچک و معمولی»، «متوسط و باامکانات» و همچنین «بزرگ و لوکس»، به ترتیب شبی میانگین 2‌میلیون، 4‌میلیون و حداقل 9‌میلیون تومان اعلام شده بود. با لحاظ هزینه‌های خوراکی برای یک خانوار 3 نفره، در ایام عید یک مسافرت 4 روزه برای خانواده‌ای که فاقد «خانه دوم» (ویلا) در «شمال» است، بین 18 تا 26‌میلیون تومان خرج داشته است. این رقم در شرایط فعلی خارج از استطاعت بخش قابل‌توجهی از افراد است.

این در حالی است که طی سال‌های دهه 1400، سهم «مسافرت‌های به قصد اقامت در خانه اقوام» در مقایسه با سایر اقامتگاه‌ها مثل خانه‌ دوم، هتل و بومگردی و همچنین چادر، حدود 30 درصد نسبت به دهه 90 کاهش پیدا کرد. در سال‌های اخیر، «هزینه مهمانی و همچنین پذیرش مسافر» برای خانوارها در شهرهای مختلف کشور با توجه به روند فزاینده تورم، در سطح خارج از «توان پذیرش مسافر مهمان» رسید و همین باعث شده یک گزینه اصلی برای مسافرت‌های نوروز، در صورت توان پرداخت، اجاره «خانه یا سوئیت یا ویلا» باشد که این هم، اکنون از توان خیلی‌ها خارج شده است.

دومین علت کلیدی «انصراف بزرگ از سفرهای نوروزی در عید 1405»، نگرانی خانوارها از «تخریب خانه‌شان بر اثر حملات هوایی» بود. خیلی از خانواده‌ها در این ایام با ترس از اینکه، «در نبودشان، پرتابه‌های دشمن به محله‌شان اصابت کند»، حاضر نشدند «شهر و محل‌ زندگی‌شان» را ترک کنند.

سومین مانع سفر باز هم به «جنگ اسفند» مربوط می‌شود. در روزهای پایانی سال 1404، برخی شرکت‌ها و کسب‌وکارها بخاطر «تعطیلی فعالیت‌های اقتصادی در طول اسفند»، موفق به پرداخت دستمزد نیروی کار نشدند. برخی فعالیت‌ها هم اعلام کردند در سال جدید «ظرفیت تولید» را کاهش می‌دهند. برخی شرکت‌ها هم تصمیم گرفته‌اند تا اطلاع ثانوی  فعالیت خود را «تعلیق» کنند.

مجموعه این شرایط به معنای «چشم‌انداز مبهم شغلی» برای بخشی از افراد در جامعه است. ریسک بیکاری یا عدم دریافت به موقع دستمزد در قالب این چشم‌انداز، این سیگنال را به خانوارها داده است که باید در «مخارج‌شان» تا حد بسیار بالا در سال جدید، «احتیاط» به خرج دهند و در نتیجه، یکسری هزینه‌کردها را از «اولویت» خارج کرده‌اند که یکی از آنها، «سفر» است. در عین حال، «انتظارات تورمی» ناشی از شرایط فعلی کشور و اقتصاد در سال جدید، سایه سنگین خود را بر «دخل و خرج» خانوارها پهن کرده است.

و اما مانع پنجم «مسافرت‌های نوروز 1405»، تورم بالا در سبد مصرف خانوارها است. طبق تازه‌ترین آمار مربوط به تورم عمومی، نرخ تورم نقطه‌ای در اسفند سال گذشته از 70درصد تجاوز کرد و تورم سالانه نیز به بالای 50درصد رسید. این به معنای آن است که «هزینه زندگی» ایرانی‌ها متوسط 1.5برابر شده است که البته با لحاظ «انتظارات تورمی»، احتمال افزایش بیشتر آن هم می‌رود. خانواده‌ها با مقایسه‌ای که بین «روند تورم» و «رشد دستمزدها» از یک‌سو و همچنین «فاکتور ماهانه هزینه‌هایی مثل خوراکی و اجاره مسکن» با «سطح درآمد ماهانه‌شان» می‌کنند، یکی از راه‌هایی که برای «سازگاری» با شرایط تورمی به ذهنشان می‌رسد، «حذف برخی هزینه‌های ضروری زندگی مثل تفریح و احتمالا درمان و آموزش و...» است تا بتوانند از پس «هزینه‌های غیرقابل حذف همچون غذا و مسکن» بربیایند.

پیامد اقتصادی «رکود مسافرت‌ها» چیست؟

 تشدید ناتوانی اقتصادی ایرانی‌ها برای «تفریح و سفر» علاوه بر اینکه باعث آسیب به «کیفیت زندگی» و «کاهش راندمان کاری» و سایر پارامترهای روحی و روانی افراد می‌شود، بخشی از موتور «رشد اقتصادی» را هم از کار می‌اندازد. بخش گردشگری حدود 10درصد از تولید ناخالص جهانی را به خود اختصاص داده است؛ این سهم اما در ایران طی سال‌های گذشته به حدود 2 تا 3 درصد تنزل پیدا کرده است. افت مسافرت‌ها و همچنین افت چشم‌گیر «کیفیت مسافرت» توسط آنهایی که هنوز توان سفر به مناطق مختلف ایران را دارند،‌ عاملی برای کاهش ارزش افزوده بخش گردشگری شده است.

رونق «مسافرت» در بخش گردشگری باعث می‌شود مجموعه قابل‌توجهی از کسب‌وکارها و فعالیت‌های خدماتی، از هتل‌داری و بوم‌گردی گرفته تا رستوران‌ها و مراکز تفریحی و همچنین فروش سوغاتی، با رشد تولید و فروش روبه‌رو شوند. وضعیت کنونی اما درست عکس این است. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند، احیای نبض مسافرت به تقویت و احیای درآمد سرانه در سطحی مناسب نیازمند است، ضمن آنکه برطرف شدن ریسک‌های اقتصادی و غیراقتصادی، شرط اصلی احیای این مسیر است.