۲۶ درصد از شاغلین در میانه سال افزایش حقوق را تجربه کردند
پیشپرده حقوق و دستمزد ۱۴۰۵
با افزایش روزافزون تورم و فشارهای اقتصادی، کاهش توان بنگاههای تولیدی و تغییرات مداوم در شرایط اقتصادی، پیدا کردن شغل، حفظ آن و رسیدن به رضایت از دستمزد به یکی از جدیترین دغدغههای زندگی شهروندان در ایران تبدیل شده است. در چنین فضایی، دیگر داشتن یک شغل صرفا یک امتیاز محسوب نمیشود، بلکه کیفیت شغل، ثبات درآمد و تناسب آن با هزینههای روبهافزایش زندگی، به معیارهای اصلی رضایت و حتی بقا در زندگی روزمره تبدیل شدهاند.
اما در کنار این واقعیت، بازار کار با چالشهای عمیقتری نیز روبهروست که یکی از مهمترین آنها شکافهای ساختاری در پرداخت دستمزد است؛ شکافی که در برخی موارد، از جنسیت افراد نیز تاثیر میپذیرد و باعث میشود زنان در موقعیتهای شغلی مشابه، حقوق کمتری نسبت به مردان دریافت کنند.
این در حالی است که تفاوت دستمزد بر اساس عواملی مانند سطح ارشدیت، میزان تجربه و جایگاه شغلی، موضوعی پذیرفتهشده و منطقی در بازار کار است، اما وقتی این تفاوتها به نابرابریهای جنسیتی گره میخورند، دیگر نمیتوان آنها را صرفا یک سازوکار طبیعی بازار دانست و بهسادگی از کنارشان
عبور کرد. در این میان، تورم بهعنوان یکی از تعیینکنندهترین عوامل، نقشی فراتر از یک شاخص اقتصادی پیدا کرده و به یکی از اصلیترین نیروهای شکلدهنده به واقعیت بازار کار تبدیل شده است؛ نیرویی که بهتدریج قدرت خرید را فرسایش میدهد و انتظارات افراد را تحت تاثیر قرار میدهد.
به همین دلیل، بسیاری از افراد در ابتدای سال با حقوق خود احساس رضایت نسبی دارند، اما با گذشت زمان و افزایش هزینههای زندگی، همان درآمد دیگر پاسخگوی نیازهای روزمرهشان نیست و این فاصله، فشار روانی و اقتصادی قابلتوجهی را به نیروی کار وارد میکند.
در نهایت، بازار کار ایران به بستری پیچیده و چند وجهی تبدیل شده است؛ بستری که در آن، عوامل اقتصادی، اجتماعی و حتی ساختاری در کنار یکدیگر سرنوشت شغلی افراد را رقم میزنند و درک این واقعیت، اولین قدم برای تحلیل درست وضعیت اشتغال در کشور به شمار میآید.
افزایش حقوق فقط برای 26 درصد مردم
گزارش حقوق و دستمزد جابویژن ۱۴۰۵ نشان میدهد بازار کار ایران آنقدرها هم غیرقابل پیشبینی نیست.
دادهها یک نکته مهم را روشن میکنند، آنچه افراد در ابتدای سال بهعنوان حقوق انتظار دارند، در اغلب موارد با آنچه واقعا دریافت میکنند فاصله چندانی ندارد و این یعنی تصویر ارائهشده از بازار، به واقعیت نزدیک است.
اما داستان در طول سال تغییر میکند. حقوقها تحت تاثیر تورم، ارتقای شغلی و جابهجایی نیروی کار بالا میروند و شکاف میان پیشبینی و واقعیت شکل میگیرد. در سال ۱۴۰۴، میانه حقوق از ۲۶میلیون تومان با رشد حدود 15 درصدی به ۳۰میلیون تومان رسیده است. با این حال، این افزایش برای همه نبوده و فقط ۲۶ درصد افراد رشد حقوق را تجربه کردهاند، درحالیکه ۷۴درصد بدون تغییر ماندهاند. نقطه اوج این تغییرات هم به شهریور و مهر میرسد، جایی که بازار کار بیشترین تکان را میخورد.
تورم محور تعیین حقوق
در اقتصاد امروز ایران، تورم دیگر فقط یک شاخص کلان نیست، بلکه به معیاری تعیینکننده برای سنجش ارزش نیروی کار تبدیل شده است. ذهنیت غالب در بازار کار نشان میدهد کارفرمایان و کارکنان بهنوعی بر سر یک قاعده نانوشته به توافق رسیدهاند و آن حرکت همزمان حقوق و تورم است. بهطوری که ۶۱ درصد کارفرمایان و ۵۴ درصد کارکنان افزایش حقوق متناسب با تورم را منطقی میدانند و تنها ۱۴ درصد کارفرمایان و ۱۰ درصد کارکنان از افزایش بیش از تورم حمایت میکنند. این همگرایی نشان میدهد تورم عملا به قطبنمای تعیین دستمزد در بازار کار ایران تبدیل شده است.
با این حال، هرگونه انحراف از این تعادل پیامدهایی به همراه دارد.
در صورتی که افزایش حقوق بیش از تورم باشد، ۴۱ درصد کارفرمایان به کاهش مزایای جانبی روی میآورند، ۲۵ درصد اقدام به تعدیل نیرو میکنند و ۲۳ درصد فعالیتهای توسعهای خود را کاهش میدهند. همچنین ۱۶ درصد با مشکل در پرداخت بدهی مواجه شده و ۱۴ درصد بودجه تحقیق و توسعه را کاهش میدهند که در نهایت میتواند به کاهش اشتغال و رشد اقتصادی منجر شود.
در مقابل، اگر افزایش حقوق کمتر از تورم باشد، فشار معیشتی شدیدی بر کارکنان وارد میشود، بهطوری که ۴۰ درصد آنها در بازپرداخت بدهی دچار مشکل میشوند، ۴۰ درصد هزینههای خوراک و پوشاک را کاهش میدهند، ۳۷ درصد از هزینههای تفریحی میکاهند و ۲۵ درصد حتی هزینههای درمانی خود را محدود میکنند. همچنین ۲۲ درصد هزینه آموزش را کاهش داده و ۱۹ درصد ناچار به تغییر محل سکونت میشوند. این دادهها نشان میدهد عدم تطابق حقوق با تورم مستقیما کیفیت زندگی نیروی کار را تحت تاثیر قرار میدهد.
دستمزد از زندگی جا مانده
اعداد یک واقعیت تلخ را فریاد میزنند؛ حقوق در ایران نتوانسته است خودش را به سرعت اقتصاد برساند. در فاصله ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، حداقل حقوق نهتنها از تورم جا مانده است، بلکه از رشد دلار هم عقب افتاده است.
شکافها قابلتوجه بودهاند؛ در بخش کارگری، حقوق ۱۲ درصد از دلار عقب افتاده است و ۹درصد از تورم عقب مانده است، و در سمت کارکنان دولت، این شکاف حتی عمیقتر شده است و به فاصله ۲۰ درصدی از دلار و ۱۷ درصدی از تورم رسیده است.
نتیجه این عقبماندگی، چیزی جز کوچکتر شدن سفرهها نبوده است. وقتی تورم و قیمت ارز بیوقفه بالا میروند اما حقوق با آنها همقدم نمیشود، فشار مستقیم بر زندگی روزمره وارد میشود. سبد مصرفی کوچکتر میشود و نیروی کار بیش از پیش زیر بار هزینهها خم میشود.
نابرابری حقوق و مهارت
در بازار کار ایران، همه چیز به یک اندازه تعیینکننده نیست.
گروه شغلی، سطح ارشدیت و سابقه کاری سه موتور اصلی تعیین حقوق هستند و هر کدام میتوانند دریافتی افراد را تا ۲ تا ۳ برابر تغییر دهند. در مقابل، عواملی مثل محل تحصیل یا حتی شهر محل کار نقش کمتری دارند، شکاف جنسیتی هم پابرجاست؛ جایی که زنان در سال ۱۴۰۴ بهطور میانگین ۳۰ درصد کمتر از مردان دریافتی داشتهاند.
در این میان، برندههای اصلی بازار، مشاغل فناوری هستند؛ از برنامهنویسی و مدیریت محصول تا علم داده و تحلیل بازارهای مالی که هم بالاترین حقوق را دارند و هم سریعترین رشد را تجربه میکنند.
در مقابل، مشاغلی مانند آموزش، فروش و خدمات در پایینترین سطوح باقی ماندهاند. سطح ارشدیت هم تعیینکننده است، بهطوری که مدیران در سال ۱۴۰۵ حدود ۳ برابر کارکنان حقوق میگیرند. سابقه کاری نیز بهویژه در سالهای ابتدایی اثرگذار است و افراد با حدود ۱۲ سال تجربه، نزدیک به ۳ برابر تازهکارها درآمد دارند، هرچند این رشد بهمرور کندتر میشود.
شکاف دستمزد جنسیتی در بازار کار ایران
در بازار کار ایران، عددها بهوضوح از یک نابرابری عمیق خبرمیدهند، جایی که میانگین حقوق زنان در سال ۱۴۰۴ به ۲۵.۸میلیون تومان میرسد، اما مردان بهطور میانگین ۳۶.۸میلیون تومان دریافت میکنند؛ یعنی زنان حدود ۳۰درصد کمتر از مردان حقوق میگیرند.
این فاصله فقط یک عدد ساده نیست، بلکه یک شکاف ۱۱میلیون تومانی است که از دل ساختار بازار کار بیرون آمده است.
بررسی دقیقتر نشان میدهد این اختلاف ۱۱میلیون تومانی از چند مسیر شکل میگیرد؛ ۲.۵میلیون تومان به سابقه کاری بیشتر مردان برمیگردد، ۲.۳میلیون تومان ناشی از حضور کمتر زنان در سطوح ارشد است، ۱.۵میلیون تومان از تفاوت در گروههای شغلی میآید و ۴.۷میلیون تومان هم به عوامل پنهانی مثل ساعات کاری کمتر، تفاوت در قدرت چانهزنی و سوگیریهای جنسیتی مربوط میشود.
در واقع، بخش قابلتوجهی از این شکاف، نه تصادفی بلکه نتیجه مستقیم سازوکارهای نابرابر در بازار کار است.
این نابرابری وقتی پررنگتر میشود که به نقش ارشدیت نگاه کنیم؛ جایی که حقوق مدیران در سال ۱۴۰۵ بهطور میانگین تا ۳ برابر حقوق کارمندان پیشبینی میشود، اما زنان سهم کمتری از این سطوح مدیریتی دارند. نتیجه روشن است، وقتی مسیر رسیدن به موقعیتهای بالاتر برای زنان محدودتر است، میانگین درآمد آنها نیز بهطور طبیعی پایینتر میماند.
در چنین شرایطی، تنها راه واقعی برای کاهش فاصلهها، افزایش مهارت و استفاده از دادههای شفاف در مذاکره حقوقی است، جایی که آگاهی از اعداد میتواند به اندازه خودِ اعداد تعیینکننده باشد.
پول در تهران است؟
دادهها نشان میدهد یکی از مهمترین دلایل مهاجرت نیروی کار به تهران، تفاوت معنادار در سطح حقوق است.
میانگین حقوق در تهران حدود ۴۸میلیون تومان در سال 1405 برآورد شده، درحالیکه این رقم در شهرهای بزرگ و کوچک حدود ۴۰میلیون تومان است. این اختلاف ۸میلیون تومانی، در کنار فرصتهای شغلی بیشتر، یک انگیزه جدی برای مهاجرت کاری به پایتخت ایجاد میکند.
نکته مهمتر این است که در تهران، تمرکز شغلهای با درآمد بالاتر و فرصتهای پیشرفت شغلی بیشتر است. همین موضوع باعث میشود که اگرچه در ظاهر بازار کار در همه شهرها فعال است، اما در عمل، کیفیت فرصتها در تهران بالاتر ارزیابی شود. به همین دلیل، نیروی کار برای دستیابی به درآمد بیشتر، ارتقای شغلی سریعتر و دسترسی به موقعیتهای مدیریتی، تهران را بهعنوان مقصد اصلی انتخاب میکند.
در کنار این، آمار نشان میدهد میانگین حقوق کارکنان در شهرهای بزرگ و کوچک در سطح ۴۰میلیون تومان باقی مانده است، درحالیکه فاصله با تهران به اندازهای است که میتواند روی تصمیم افراد تاثیر مستقیم بگذارد. این شکاف، بهویژه برای نیروهای متخصص و جوان، به معنای فرصت از دسترفته در شهرهای دیگر و شانس بیشتر در تهران است.
در نتیجه، کوچ نیروی کار به تهران فقط یک انتخاب شخصی نیست، بلکه پاسخی به یک واقعیت اقتصادی است؛ جایی که تفاوت حقوق، تنوع فرصتها و مسیر رشد شغلی، پایتخت را به نقطه تمرکز بازار کار ایران تبدیل کرده است.
دانشگاه دولتی یا آزاد؟
در سالهای اخیر بحثهای زیادی درباره اینکه دانشگاه دولتی بهتر است یا دانشگاه آزاد میان دانشجویان شکل گرفته و این باور نیز در میان برخی افراد وجود دارد که فارغالتحصیلان دانشگاه آزاد شانس کمتری برای ورود به بازار کار دارند. اما آیا این دیدگاه واقعا درست است؟
در پاسخ باید گفت اگرچه در مورد دانشگاههای برتر کشور مانند دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه صنعتی امیرکبیر و دانشگاه تهران این تصور تا حد زیادی قابل تایید است، بهطوریکه فارغالتحصیلان این دانشگاهها بهترتیب حدود ۴۲ درصد، ۳۰ درصد و ۲۳ درصد حقوق بیشتری نسبت به افراد مشابه خود دریافت میکنند، اما این موضوع بهصورت کلی قابل تعمیم به همه دانشگاهها نیست. واقعیت این است که در بازار کار امروز، عوامل مهمتری نسبت به نام دانشگاه وجود دارد. مهارتهای تخصصی، تجربه کاری، توانایی ارائه نمونهکار و حتی مهارتهای ارتباطی و مذاکره، نقش بسیار پررنگتری در تعیین سطح درآمد افراد دارند. بنابراین، هرچند تحصیل در دانشگاههای مطرح میتواند در شروع مسیر شغلی مزیتهایی ایجاد کند، اما در نهایت این توانمندی فرد است که مسیر پیشرفت و میزان درآمد را مشخص میکند.
تحلیل دادهها نشان میدهد که تفاوت معناداری بین فارغالتحصیلان دانشگاههای دولتی(به جز شریف، امیرکبیر و تهران) و آزاد از نظر میزان درآمد وجود ندارد و نوع دانشگاه بهتنهایی تعیینکننده سطح حقوق نیست. برای مثال، میانگین حقوق فارغالتحصیلان دانشگاههای دولتی حدود ۳۰.۵میلیون تومان و دانشگاههای غیردولتی حدود ۲۹.۸میلیون تومان است که اختلافی ناچیز را نشان میدهد. این موضوع بیان میکند که در بازار کار امروز، مهارت، تجربه کاری و توانایی ارائه نمونهکار اهمیت بسیار بیشتری نسبت به نام دانشگاه دارند. در واقع، هرچند دانشگاههای دولتی ممکن است در شروع مسیر و ایجاد شبکه ارتباطی مزیتهایی داشته باشند، اما در بلندمدت این توانمندی فرد است که مسیر درآمدی را مشخص میکند. بنابراین، چه در دانشگاه دولتی تحصیل کنید و چه در دانشگاه آزاد، آنچه در نهایت موفقیت و درآمد شما را تعیین میکند، تخصص، تجربه و بهروز بودن مهارتهاست.
