الزامات مهیاست؟
در بازارهای جهانی نیز اگرچه برخی ابزارها امکان فعالیت تقریبا ۲۴ساعته را فراهم کردهاند، اما بازارهای نقدی سهام معمولا در بازههایی مشخص، مانند ۹ تا ۳، ۹ تا ۴ یا نهایتا تا ۶ عصر فعالیت میکنند. حتی در برخی بورسهای آسیایی، وقفههای میانروزی مانند زمان ناهار نیز وجود دارد. آنچه باعث تداوم فعالیت بازار در ساعات طولانیتر یا حتی شبانهروزی میشود، نه صرفا بازار نقدی، بلکه ابزارهایی است که روی محصولات مختلف تعریف شدهاند؛ از جمله معاملات آپشن، ابزارهای مشتقه و سازوکارهای مبتنی بر معاملات الگوریتمی و استفاده از ماشینها. در چنین شرایطی، اینگونه نیست که معاملهگران انسانی بهصورت ۲۴ساعته درگیر بازار باشند، بلکه بخش عمدهای از فعالیتها از طریق سیستمهای خودکار انجام میشود. از منظر کارآیی بازار، افزایش زمان معاملات میتواند به بهبود فرآیند کشف قیمت کمک کند، زیرا اخبار و اطلاعات با سرعت بیشتری در قیمتها منعکس میشوند و فعالان بازار فرصت تصمیمگیری سریعتری پیدا میکنند. بااینحال، گسترش زمان معاملات بهتنهایی تضمینکننده افزایش کارآیی بازار نیست و لازم است همزمان به سایر مولفههای ریزساختار بازار نیز توجه شود. مجموعهای از این عوامل، از جمله ابزارهای معاملاتی، سازوکارهای الگوریتمی و بهویژه محدودیتهایی مانند دامنه نوسان، نقش تعیینکنندهای در بهبود عملکرد بازار دارند.
تجربههای پیشین نیز نشان میدهد که این موضوع نیازمند ملاحظات جدی است. برای نمونه، در مقطعی در فرابورس، زمان معاملات صندوقهای سهامی تا ساعت ۳ بعدازظهر افزایش یافت؛ اما پس از مدتی این تصمیم اصلاح شد و به وضعیت قبل بازگشت. یکی از مهمترین دلایل این احتیاط، بحث تسویه معاملات است. سازوکار تسویه در بازار سرمایه ایران بهطور مستقیم به سیستم بانکی متصل است و واقعیت این است که در بسیاری از مواقع، سیستم بانکی توان پشتیبانی کامل از فرآیندهای تسویه در بازههای زمانی طولانیتر را ندارد.
سپردهگذاری مرکزی نیز برای نهاییسازی معاملات و انجام تسویه در روز بعد با محدودیتهایی مواجه است. این موضوع بهویژه در روزهایی که بانکها با ظرفیت کامل فعالیت نمیکنند یا صرفا بهصورت کشیک باز هستند، اثر خود را بهوضوح بر بازار سرمایه نشان میدهد. در چنین شرایطی، اختلال یا کندی در خدمات بانکی میتواند آثار قابلتوجهی بر فرآیند معاملات و تسویه برجای بگذارد. از همین رو، رشد بازار سرمایه باید همزمان و همگام با توسعه و آمادگی نظام بانکی صورت گیرد.
علاوه بر این، از منظر فنی و عملیاتی نیز بازار نیازمند زمانهایی برای بسته شدن معاملات، نهایی شدن فایلها و انجام فرآیندهای پس از معامله است. این ملاحظات فنی باعث میشود که افزایش زمان معاملات، نیازمند هماهنگی دقیق میان بخشهای مختلف بازار، از فناوری اطلاعات گرفته تا نهادهای تسویه و بانکها باشد.در مجموع، اگرچه گسترش زمان معاملات، بهویژه در ابزارهایی مانند صندوقهای طلا که تا ساعت ۶ عصر معامله میشوند، گامی مهم و مثبت تلقی میشود، اما این اقدام باید در کنار اصلاح سایر اجزای ریزساختار بازار انجام شود. موضوعاتی مانند دامنه نوسان که بهطور مستقیم بر کارآیی معاملات اثر میگذارند، در کنار تکمیل ابزارهای مالی و بهبود زیرساختهای تسویه، میتوانند زمینهساز حرکت به سمت بازارهای با ساعات معاملاتی طولانیتر باشند.
در نهایت، به نظر میرسد حرکت به سمت گسترش زمان معاملات، دیر یا زود در بخشهایی از بازار سرمایه ایران محقق خواهد شد؛ بهویژه در حوزههایی که ماهیت آنها بیش از بازار سهام، تحت تاثیر بازارهای جهانی است، مانند توکنسازی داراییها یا ابزارهایی که بر پایه قیمتهای جهانی تعریف میشوند. بااینحال، تحقق بازار ۲۴ساعته نیازمند مجموعهای از اصلاحات همزمان است و صرف افزایش زمان معاملات، بدون توجه به مسائل تسویه، نظام بانکی و محدودیتهای ساختاری، نمیتواند بهتنهایی هدف افزایش کارآیی بازار را محقق کند.
* کارشناس بازار سرمایه
